• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

مالیات (علم اقتصاد)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مالیات مقدار پول و یا مالی است که شهروندان یک کشور طبق قانون به دولت خود می پردازند تا در جهت اداره امور کشور تامین کالاها و خدمات عمومی و ضروری تضمین امنیت و دفاع همگانی و عمران و آبادانی توسط دولت مورد بهره‌برداری قرار بگیرد. لازم به ذکر است که یارانه نیز، نوعی مالیات منفی محسوب می‌شود.



واژه مالیات از کلمه مال گرفته شده و به معانی زیر به کار می‌رود: اجر و پاداش، زکات مال، سرپرستی و چراندن گله‌های گوسفند، جریمه‌ای که حکومت به علت تنبیه می‌گیرد، خراج، باج و غیره؛ اما همزمان با تکامل قدرت سیاسی در جوامع متمدن، نکات منفی این واژه زدوده شده و به یکی از ارکان حکومت‌ها تبدیل گشته است.
در اصطلاح علم اقتصاد، مالیات عبارتست از بخشی از درآمد، ثروت، فروش و یا بخشی از هر نوع پایه حقوقی دیگر که توسط دولت از اشخاص حقیقی و حقوقی اخذ می‌شود.
[۱] دادگر، یدالله، اقتصاد بخش عمومی، قم، دانشگاه مفید، ۸۶، چاپ دوم با تجدید نظر کلی، ص۳۵۳.



مالیات در تاریخ با تشکیل حکومت گره خورده است. در این کره خاکی هر زمانی که حکومت و یا سازمان مدیریت اجتماعی آغاز شده مالیات هم به نوعی وجود داشته است؛ زیرا هیچگاه در تاریخ نمی‌توان حکومتی را یافت که از شهروندان خود و یا اقوام و ملت‌هایی که احیاناً به آنان چیره می‌شدند، به مفهوم کلی کلمه مالیات گرفته نشود. اصل مالیات در تاریخ وجود داشته؛ اما نحوه وصول آن تغییر می‌کرده است. در گذشته در بیشتر نقاط جهان مقدار آن بسته به اراده حاکمان تعیین می‌شده است.


«پایه مالیاتی» همان مبنایی است که براساس آن مالیات وضع می‌شود. در واقع همان پایه و اساسی است که قسمتی از مخارج دولت (مالیات) از آن کسر می‌گردد. به عنوان مثال اگر دولت از درآمد فرد مالیات بگیرد پایه مالیاتی، درآمد است و به آن، مالیات بر درآمد گفته می‌شود. و اگر دولت از مصرف مالیات بگیرد، پایه مالیاتی مصرف قرار گرفته است. انواع عوارض گمرکی و موارد مشابه که تحت عنوان کلی مالیات دسته‌بندی می‌شوند (که در اصطلاح به آن تعرفه نیز می‌گویند)، می‌توانند به عنوان پایه مالیاتی محسوب شوند. مثلا اگر از واردات مالیات گرفته شود پایه مالیاتی واردات خواهد بود.


یکی از مهم‌ترین، بزرگترین و غیرقابل انکارترین سازمان‌ها در جهان امروز، دولت‌ها هستند. دولت‌ها وظایف مهمی چون امنیت، آموزش، بهداشت و دادرسی را بر عهده دارند که اجرای تمامی این وظایف احتیاج به بودجه‌های کلان دارد؛ تامین این هزینه‌ها از طریق مالیات صورت می‌پذیرد.
[۲] تقوی دامغانی، رضا، مالیات در نظام اسلامی، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۹، ص۵۶.

به عنوان مثال در کشورهای پیشرفته در سال ۱۹۹۶ از ۵/۲۸ درصد در ژاپن تا ۶/۵۶ درصد در سوئد در نوسان بوده است. یعنی مثلا در ژاپن مالیات دریافتی دولت، معادل ۵/۲۸ درصد نسبت به تولید ناخالص ملی، بوده است. در صورتی که در ایران در سال ۱۳۸۰ مالیات، معادل ۵ درصد نسبت به تولید ناخالص ملی را تشکیل داده است.
[۳] توکلی، احمد، مالیه عمومی برای دانشجویان علوم انسانی، تهران، سمت، ۸۲، ص۹۰.
کمبود سهم مالیات در اداره کشور ما، ناشی از وجود کالای نفت بوده است در صورتی که این سهم می‌تواند تا ۴۵ درصد افزایش یابد.
[۴] دادگر، یدالله، اقتصاد بخش عمومی، قم، مفید، ۸۶، چاپ دوم، ص۳۵۴.
مالیات‌ها عموماً از اهداف درآمدی، تثبیتی، تحصیصی و توزیعی برخوردارند.
الف) اهداف درآمدی؛ به جهت ایجاد درآمد و تامین هزینه‌های مربوط به دولت؛
ب) اهداف توزیعی؛ در صورت کارآیی و کارآمد بودن نظام مالیاتی، مالیات از صاحبان درآمد گرفته شده و برای حمایت از فقراء و کم‌درآمدها هزینه می‌شود؛
ج) هدف‌گذاری تثبیتی؛ برای تثبیت نرخ تورم و یا کاهش آن استفاده می‌شود. در صورت وجود تورم در جامعه، دولت می‌تواند با افزایش مالیات بر مصرف، تقاضای کل جامعه را کم کرده و باعث کاهش تورم گردد. و یا در حالت رکود اقتصادی در جامعه، با کاهش مالیات بر مصرف (حتی در برخی برهه‌ها با دادن یارانه بر مصرف)، مردم را تشویق به خرید کالاها و خروج از رکود خواهد کرد.
د) اهداف تخصیصی؛ در اهداف تحصیصی دولت می‌تواند با وضع مالیات مردم را نسبت به مصرف برخی کالاها جهت‌دهی کند. مثلا با افزایش مالیات بر مصرف کالاهای زیان‌بخشی مثل سیگار، باعث کاستن از تولید و مصرف این نوع کالاها خواهد شد.
لازم به ذکر است که مالیات در صورتی می‌تواند مفید باشد که از سه اصل کارآمدی، اقتصادی بودن و عادلانه بودن تبعیت کند و گرنه نه تنها نمی‌تواند به اهداف خود برسد؛ بلکه می‌تواند تاثیرات معکوس نیز بر اقتصاد بگذارد.


۱. دادگر، یدالله، اقتصاد بخش عمومی، قم، دانشگاه مفید، ۸۶، چاپ دوم با تجدید نظر کلی، ص۳۵۳.
۲. تقوی دامغانی، رضا، مالیات در نظام اسلامی، قم، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۹، ص۵۶.
۳. توکلی، احمد، مالیه عمومی برای دانشجویان علوم انسانی، تهران، سمت، ۸۲، ص۹۰.
۴. دادگر، یدالله، اقتصاد بخش عمومی، قم، مفید، ۸۶، چاپ دوم، ص۳۵۴.



سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «مالیات»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۸/۱۱/۲۸.    


رده‌های این صفحه : اقتصاد | اقتصاد مالی




جعبه ابزار