نقش نصوص دینی (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نقش نصوص دینی در این دیدگاه،
قرآن به عنوان کلام
وحی و فراتر از سخن بشری، محدود به مخاطبان زمان نزول نیست و همه
انسانها در هر عصر و مکان را در بر میگیرد.
بر اساس این نگرش، قرآن دارای لایهها و بطون معنایی متعددی است که با گسترش دانش و آگاهی انسانها، ابعاد تازهای از مقاصد آن آشکار میشود و مجتهدانِ واجد صلاحیت میتوانند متناسب با شرایط زمان خود از آن استنباط کنند.
همچنین اجتهاد در سنت به معنای تأمل عقلانی در تطبیق کلیات نصوص روایی با مسائل و حوادث زمان، ابزاری برای پویایی و تداوم
شریعت در دورههای مختلف به شمار میرود.
در این چارچوب، هرچند از میان دیدگاههای اجتهادی تنها یک نظر مطابق با واقع دانسته میشود، اما خطای اجتهادی نیز به سبب تلاش علمی
مجتهد قابلقبول و معذور تلقی میگردد.
در اين ديدگاه از آنجا كه قرآن كلام آدمى نيست كه در قالب زمان و شرايط خاص بگنجد و كلام وحى و بالاتر از كلام بشرى است.
تنها مخاطبان آن منحصر به انسانهاى موجود در زمان نزول نيست و همه انسانها در هر عصر و مكان مخاطب نصوص قرآنى مىباشند.
هر فردى كه صلاحيت علمى براى استيفاى
حق مخاطب بودن قرآن را داشته باشد مىتواند آن بخش از بطون قرآن را كه به او و زمان وى مربوط مىشود از قرآن استنباط نمايد.
زيرا كه قرآن داراى بطون و لايههايى است كه به مرور زمان و بالا رفتن بينش و آگاهى انسانها بطن و لايه جديدى از مقاصد قرآن آشكار مىگردد.
اين روش اجتهادى در فهم نصوص قرآن اجازه مىدهد كه علیرغم ثابت بودن قرآن، مقاصد آن با شرايط جديد و مقتضيات زمان انطباق پيدا كند و زمينه را براى نوانديشى و نوگرايى فراهم آورد.
به همين ترتيب اجتهاد در سنت به عنوان تأمل عقلى در انطباق كليات نصوص سنت بر حوادث زمان شيوهاى اصولى و راهبردى به
شریعت در هر عصر مىباشد و آنچه كه از طريق اجتهاد به دست مىآيد در حقيقت همان
دین و شريعت مطلوب الهى است كه در كتاب و سنت بيان گرديده است.
محصول اجتهاد همواره همان چيزى است كه دين بيان كرده است و اگر در اين ميان به آنچه كه به خطا استنباط شده نيز دين و شريعت گفته مىشود به خاطر پيشبينى است كه در خود دين و شريعت آمده و براى مجتهد مصيب دو اجر و براى مجتهد به خطا رفته يک اجر قائل شده است.
«
للمصيب اجران و للمخطىء اجر واحد»
عمل به خطاى اجتهادى نيز پذيرفته شده تلقى گرديده است.
اين نوع تكثرگرايى (پلوراليزم) با آنچه كه در نظريه هرمنوتيک دينى ديده مىشود متفاوت مىباشد.
در نگاه اجتهادى «
مخطئه» همواره از ميان نظرات متفاوت و متضاد در مسائل دينى يک نظريه صائب، درست و واقعى است لكن ترخيص شرعى در تفسير موسع از اجتهاد، نظرات به خطا رفته را نيز پذيرفته است و مجتهدانى را كه دچار اشتباه در استنباط شدهاند معذور شناخته است.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۲۰۲-۲۰۳.
