صبر در قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



عام‌ترین و مهم‌ترین صفت انسانی بازدارنده «صبر» است، که در این مقاله به اقسام و اوصاف آن خواهیم پرداخت.


صبر در لغت

[ویرایش]

«صبر» در لغت عرب به معنای حبس و در تنگنا و محدودیت قرار دادن است. و برخی نیز آن را بازداشتن نفس از اظهار بی‌تابی و بی‌قراری دانسته‌اند. در فرهنگ اخلاقی، صبر عبارت است از وادار نمودن نفس به انجام آنچه که عقل و شرع اقتضا می‌کنند و باز داشتن از آنچه عقل و شرع نهی می‌کنند.

بازداری صبر

[ویرایش]

با توجه به تعاریف مذکور، «صبر» یک صفت نفسانی بازدارنده و عامی است که دارای دو جهت عمده است: از یک سو گرایش‌ها و تمایلات غریزی و نفسانی انسان را حبس و در قلمرو عقل و شرع محدود می‌کند.
از سوی دیگر نفس را از مسئولیت‌گریزی در برابر عقل و شرع باز داشته و آن را وادرا می‌کند که زحمت و دشواری پایبندی به وظایف الهی را بر خود هموار سازد. البته این حالت اگر به سهولت و آسانی در انسان تحقق یابد، به آن «صبر» و هر گاه فرد خود را با زحمت و مشقت بدان وادار سازد، «تصبر» می‌گویند.

انواع صبر

[ویرایش]

بر مبنای مفهوم عام و گسترده‌ای که برای صبر بیان شد، عالمان اخلاق از جهات مختلف انواع متعددی برای صبر بیان داشته‌اند که مهم‌ترین آنها به اختصار بیان می‌گردد.

← از جهت مفهوم


بر طبق تعاریف پیش گفته، گاهی مراد از صبر، ایجاد هر نوع محدودیت در جاذبه‌ها و دافعه‌های نفسانی است که مفهومی عام است و گاهی مراد از آن صرفا بازداشتن نفس از اظهار بی‌تابی و عدم رضایت نسبت به امور ناخوشایند و سختی‌ها است. بنابراین صبر دارای دو مفهوم است که گاهی در مفهوم خاص به کار می‌رود.

← از جهت موضوع


صبر در مفهوم عام خود، از حیث موضوع دارای انواع متعددی است:

←← صبر بر مکروهات


گاهی صبر بر سختی‌ها و مصیبت‌ها و عدم اضطراب و پریشانی و حفظ سعه صدر در مقابل آنها است، که به آن «صبر بر مکروهات» می‌گویند و در مقابل آن «جزع» و بی‌قراری وجود دارد.

←← صبر بر سختی‌ها


نوع شایع و رایج آن همین قسم است. صبر بر دشواری‌های جنگ «شجاعت» نام دارد و در مقابل آن «جبن» و ترس قرار دارد. گاهی در مقابل سرکشی و طغیان غضب و خشم است، که «حلم» و «کظم غیظ» نام دارد. گاهی صبر، در انجام عبادت است که در مقابل آن «فسق» قرار داد و به مفهوم عدم پایبندی به عبادات شرعی است.

←← صبر بر معصیت


گاهی صبر در برابر شهوات شکم و غریزه جنسی است که «عفت» نام دارد و در مقابل غریزه دنیاطلبی و زیاده‌خواهی است که «زهد» نام دارد و در مقابل آن «حرص» قرار می‌گیرد. گاهی نیز صبر بر کتمان اسرار است که «رازداری» نام دارد.و هم چنین برخی از عالمان اخلاق، صبر را از این جهت به صبر بر متاع دنیا (سراء) و صبر بر بلا (ضراء) تقسیم کرده‌اند.

←← پاداش صبر بر مصیبت


پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌واله) می‌فرمایند: صبر سه قسم است: ۱. صبر به هنگام دیدن مصیبت ۲. صبر بر طاعت خدا ۳. صبر به هنگام معصیت.
بنابراین هرکس بر مصیبتی صبر کند و سختی آن را به نیکوئی تحمل نماید خدای متعال برای وی سیصد درجه می‌نویسد بطوری که ما بین هر درجه فاصله‌ای هست به مقدار فاصله موجود میان آسمان و زمین. و هر کس بر طاعت خدا صبر نماید خدای متعال برای وی ششصد درجه عطا می‌کند که ما بین هر درجه فاصله‌ای هست مثل فاصله موجود میان پائین‌ترین نقطه زمین تا عرش خدا. و هر کس بر معصیت خدا صبر کند (معصیت خدا را انجام ندهد) خدای متعال برای وی نهصد درجه عنایت می‌فرماید که ما بین هر درجه فاصله‌ای هست مثل مقدار فاصله موجود از پائین‌ترین نقطه زمین تا منتهای عرش خدا.

← از جهت حکم


صبر به اعتبار حکم تکلیفی‌اش به پنج نوع تقسیم می‌شود: صبر واجب که در مقابل شهوات و گرایش‌های حرام است و صبر مستحب که بر دشواری‌های انجام مستحبات، است. صبر حرام که بر بعضی آزار و اذیت‌ها است؛ مانند صبر در مقابل تجاوز دیگران بر مال، جان و ناموس انسان. صبر در مقابل امور مکروه و ناخوشایند، مانند صبر بر سختی روزه گرفتن در روز عاشورا که مکروه می‌باشد. در غیر این موارد صبر مباح است. بنابراین «صبر» همواره امری است پسندیده نیست، بلکه گاهی حرام و مکروه هم می‌شود.

مراتب صبر

[ویرایش]

برخی از عالمان اخلاق و اهل معرفت برای صبر بر امور ناخوشایند (صبر خاص) سه مرتبه قائل شده‌اند:
۱. صبر توبه‌کنندگان، و آن عبارت است از ترک شکوه، بی‌تابی و بی‌قراری و رفتار غیر طبیعی و پریشان نداشتن؛
۲. صبر زاهدان؛ یعنی علاوه بر مرتبه اول، بر آنچه نسبت به انسان مقدر شده از سختی‌ها و درد و رنج‌ها، رضایت قلبی داشتن؛
۳. صبر صدیقان؛ یعنی علاوه بر دو مرتبه قبل، نسبت به آنچه خداوند در حق انسان مقرر داشته، عشق ورزیدن و آن را دوست داشتن.

ارزش صبر

[ویرایش]

واژه «صبر» در شکل‌های مختلف بیش از صدبار در قرآن به کار رفته است که خود به خود بیانگر اهمیت این موضوع است. قرآن کریم در بیان علت رسیدن بعضی از بنی‌اسرائیل به مقام امامت و هدایت مردم می‌فرماید: «و جعلنا منهم ائمة یهدون بامرنا لما صبروا و کانوا بآیاتنا یوقنون»
و چون شکیبایی کردند و به آیات ما یقین داشتند، برخی از آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما (مردم را) هدایت می‌کردند.
و در باب چگونگی پاداش صابران در آخرت، در جایی به آنها وعده پاداشی بهتر از آنچه عمل کرده‌اند، می‌دهد: «و لنجزین الذین صبروا اجرهم باحسن ما کانوا یعملون»
«و قطعا کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل کردند، پاداش خواهیم داد.»

← ارزش صبر در آیات


در آیات دیگر در تعیین مقدار پاداش صابران می‌فرماید: «اولئک یؤتون اجرهم مرتین بما صبروا و یدرؤن بالحسنة السیئة و مما رزقناهم ینفقون»
آنان‌اند که به (پاس) آنکه صبر کردند و (برای آنکه) بدی را با نیکی دفع می‌نمایند و از آنچه روزی شان داده‌ایم انفاق می‌کنند، دوبار پاداش خواهند یافت.»
در جای دیگر اعلام می‌دارد که اجر و پاداش صابران از حد و شمارش خارج است و آنها بدون حساب، پاداش دریافت می‌دارند:
«انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب» «بی‌تردید، شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب (و) به تمام خواهند یافت.»
همچنین خداوند به صابران وعده همراهی داده است: «و اصبروا ان الله مع الصابرین»
«و صبر کنید که خداوند با شکیبایان است»
«بلی ان تصبروا و تتقوا و یاتوکم من فورهم هذا یمددکم ربکم بخمسة آلاف من الملائکة مسومین»
نصرت و پیروزی را تنها در سایه صبر و شکیبایی میسر می‌داند.
«اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون»
هدایت، درود و رحمت پروردگار را به صابران ارزانی می‌دارد.
«والله یحب الصابرین» صابران را در زمره دوستان و محبوبان خود یاد می‌کند.
«فاصبر کما صبر اولوا العزم من الرسل» بارها و بارها به فرستادگان خود و همه انسان‌ها سفارش به صبر می‌نماید.
از بندگان خاص خود نقل می‌کند که همواره از خداوند درخواست توفیق صبر و شکیبایی می‌کرده‌اند. و ده‌ها مورد دیگر که همگی بیانگر ارزش والای صبر در نظام اخلاقی اسلام است.

← ارزش صبر در روایات


امام صادق (علیه‌السّلام) نیز می‌فرماید: «صبر برای ایمان به منزله سر برای بدن است؛ همچنان که اگر سر برود بدن هم از بین می‌رود، اگر صبر از کف رود، ایمان نیز از کف می‌رود.»
از امام باقر (علیه‌السّلام) در باب اهمیت صبر نقل شده است: «بهشت در پوششی از ناملایمات (و بردباری) است؛ پس هر که در دنیا بر ناملایمات صبر کند به بهشت رود. و دوزخ در پوشش لذت‌ها و خواهش‌های نفس است؛ پس هر که لذت و خواهش نفس را برآورد، به دوزخ می‌رود.»

آثار صبر

[ویرایش]

برای صبر آثار فراوان دنیوی و اخروی می‌توان بر شمرد؛ از جمله امام علی (علیه‌السّلام) در بخشی از تحلیل خود نسبت به عزت و ذلت برخی امم گذشته می‌فرماید:
چون خدا دید چگونه در راه دوستی او بر آزار شکیبایی‌اند، و چسان از بیم او ناخوشایندی را تحمل می‌نمایند، از تنگناهای بلا، گشایشی برایشان پدید آورد، و از پس خواری ارجمندشان فرمود و آرامش را جایگزین بیم کرد. پس پادشاهان حکمران شدند و پیشوایان با فر و شان و کرامت خدا در حق آنان تا بدان جا رسید که دیده آرزو نهایت آن را ندید.»

← آثار صبر در قول علمای اخلاق


بعضی از عالمان اخلاق صبر را دروازه ورود به مقام رضایت به مقدرات الهی و مقام رضا را باب رسیدن به وادی محبت پروردگار دانسته‌اند.
[۲۶] نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۸۳.
بنابراین از آثار مهم صبر در همین دنیا می‌توان از دستیابی به مقام «رضا» و «محبت» نام برد.
محورهای متعدد دیگری درباره «صبر» قابل طرح است؛ از قبیل مناسبات صبر و شکر، راه‌های دستیابی به شکیبایی و مانند آن که به دلیل اختصار از طرح آنها خودداری می‌شود.

عناوین مرتبط

[ویرایش]

توفیق در صبر (قرآن)؛ استعانت از صبر (قرآن)؛ اسوه‌های صبر (قرآن)؛ بهشتی شدن با صبر (قرآن)؛ حکم صبر (قرآن)؛ دعا برای صبر (قرآن)

پانویس

[ویرایش]
 
۱. زیبدی، تاج العروس، ج۱۲، ص۲۷۱.    
۲. راغب اصفهانی، مفردات، ص۲۷۳.    
۳. ابن منظور، لسان العرب، ج ۴، ص۴۳۸.    
۴. جوهری، صحاح اللغة، ج۲، ص۷۰۶.    
۵. طریحی، مجمع البحرین، ج۲، ص۱۰۰۴.    
۶. راغب اصفهانی، مفردات، ص۴۷۴.    
۷. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۸۰-۲۸۱.    
۸. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۹۳.    
۹. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۹۴.    
۱۰. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۸۵.    
۱۱. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۸۴.    
۱۲. سجده/سوره۳۲، آیه۲۴.    
۱۳. نحل/سوره۱۶، آیه۹۶.    
۱۴. قصص/سوره۲۸، آیه۵۴.    
۱۵. زمر/سوره۳۹، آیه۱۰.    
۱۶. انفال/سوره۸، آیه۴۶.    
۱۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۵.    
۱۸. بقره/سوره۲، آیه۱۵۷.    
۱۹. آل عمران/سوره۳، آیه۱۴۶.    
۲۰. احقاف/سوره۴۶، آیه۳۵.    
۲۱. بقره/سوره۲، آیه۲۵۰.    
۲۲. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۶.    
۲۳. کلینی، کافی، ج۲، ص۸۹، ح ۵.    
۲۴. کلینی، کافی، ج۲، ص۸۹، ح ۷.    
۲۵. امام علی علیه‌السّلام، نهج البلاغه، ص ۴۶۷، خطبه ۱۹۲.    
۲۶. نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، ج۳، ص۲۸۳.


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «صبر در قرآن»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۴/۱۱/۲۷    



جعبه ابزار