پشم

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پوشش روی
پوستلایۀ رویین تن آدمی، حیوان و گیاه را پوست گویند
حیواناتی مانند گوسفند و
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
را پشم گویند. از آن به مناسبت در بابهای ، ،
حجحج یکی از فروع دین است
،
تجارتتجارت به معانی خرید و فروش، مطلق کسب و داد و ستد، داد و ستد به قصد سود بردن است
، و
وقفوقف در اصطلاح فقهاء از عقود اسلامی به معنای حبس کردن مال و جاری کردن منفعت یا ثمره آن، بدون دریافت عوض است
سخن گفته شده است.

فهرست مندرجات

۱ - تعریف پشم
۲ - معادل عربی پشم
۳ - تاریخچه پشم
۴ - واژه‌های مرتبط با پشم
۵ - منافع پشم در قرآن
       ۵.۱ - علل ذکر پشم در زمره نعمت‌ها
       ۵.۲ - برداشت فقهی از آیه
              ۵.۲.۱ - فقهای شیعی، مالکی و حنفی
              ۵.۲.۲ - فقهای شافعی
              ۵.۲.۳ - فقهای حنبلی
       ۵.۳ - اشاره به پشم در سوره نحل
              ۵.۳.۱ - تفسیر مفسران از آیه
              ۵.۳.۲ - استفاده فقهی از آیه
       ۵.۴ - نعمت پوشش
              ۵.۴.۱ - منظور از انزال لباس
       ۵.۵ - اشاره به پشم در سوره انعام
              ۵.۵.۱ - آرا در واژه «فرشاً»
۶ - تشبیه کوه‌ها در آستانه قیامت به پشم زده‌شده
       ۶.۱ - وجه تشبیه به پشم
       ۶.۲ - وجه تشبیه به پشم رنگین
۷ - استفاده پیامبران از لباش پشمی
       ۷.۱ - فلسفه پشمینه‌پوشی پیامبران
۸ - خرقه‌پوشی متصوفه
       ۸.۱ - وجه نام‌گذاری متصوفه
       ۸.۲ - علل خرقه‌پوشی متصوفه
۹ - پشم در فقه
۱۰ - باب طهارت
       ۱۰.۱ - تهیه کفن از پشم حلال‌گوشت
       ۱۰.۲ - تهیه کفن از پشم حرام‌گوشت
       ۱۰.۳ - پوشیدن لباس پشمینه
۱۱ - باب صلات
       ۱۱.۱ - نماز با پشم حیوان حلال‌گوشت
       ۱۱.۲ - نماز با پشم حیوان حرام‌گوشت و خز
       ۱۱.۳ - نماز در لباس مشکوک
       ۱۱.۴ - سجده بر پشم
۱۲ - باب حج
       ۱۲.۱ - چیدن پشم بدن هدی
۱۳ - باب تجارت
       ۱۳.۱ - معامله گوسفند پشم‌دار با بدون پشم
       ۱۳.۲ - معامله پشم روی بدن حیوان
۱۴ - باب رهن
       ۱۴.۱ - پشم حیوان گرو گذاشته شده
۱۵ - باب وقف
       ۱۵.۱ - پشم گوسفند وقف شده
۱۶ - پانویس
۱۷ - منبع

تعریف پشم



موهای باریک و نرم حیواناتی مانند گوسفند و
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
را پشم گویند.

معادل عربی پشم



معادل عربی واژه پشم «صوف» است. کُرْک نیز که گونه‌‌ای پشم به شمار می‌‌رود «وَبَر» نامیده می‌‌شود.
[۲] لغت‌‌نامه، ج۴، ص۴۹۲۵.
[۳] لغت‌‌نامه، ج۱۴، ص۲۰۴۳۷، «وبر».
[۴] فرهنگ فارسی، ج۱، ص‌‌۷۹۸، «پشم».


تاریخچه پشم



پشم پس از
پنبهپنبه: گیاهى معروف است
، مهم‌‌ترین ماده سازنده
پارچهپارچه به تاروپودهای درهم تنیده از الیاف پنبه، پشم و مانند آن گفته می شود
است و احتمالاً نخستین الیافی بوده که
بشرموجود قائم بر دو پا که در اصطلاح آدم و بشر اطلاق می‌‌شود را انسان گویند
آن را به پارچه تبدیل کرده است.
[۵] دایرة‌‌ المعارف فارسی، ج۲، ص۵۴۷.

تولید پوشاک پشمی و استفاده از آن در
یونان باستانآثار به دست آمده از ادوار کهن یونان باستان حکایت از روحیه مذهبى مردم این سامان دارد
[۶] تاریخ تمدن، ج۲، ص۳۰۰.
و در میان یهود
[۷] قاموس کتاب مقدس، ص۲۲۰.

و نیز میان
عربِلفظ اعراب در موارد متعددی در قرآن بیان شده است و معارفی را در ذیل آن آمده است
قبل از
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
[۸] المفصل، ج۵، ص۶‌‌.
مرسوم بوده و بیابان‌‌نشینان عرب را «اهل الوَبَر» می‌‌گفتند.

واژه‌های مرتبط با پشم



این دو واژه و همچنین «عِهْن»مستقیماً و واژه‌‌های «دفء»؛ «لباس»، «
ریشموهاى دو طرف صورت و چانه مردان را ریش می‌گویند
»و «فرش»به طور غیر مستقیم با این موضوع مرتبط‌‌اند.

منافع پشم در قرآن



در آیاتی از
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
به استفاده از پشم و کرک جهت تهیه لوازم منزل، اشاره شده است: «... جَعَلَ لَکُم مِن جُلودِ الاَنعـمِ... و مِن اَصوافِها‌‌واَو بارِها و اَشعارِها اَثـثـًا و مَتـعـًا اِلی‌‌حین».‌‌

← علل ذکر پشم در زمره نعمت‌ها


ذکر پشم در زمره نعمت‌های الهی بیانگر
رحمتمقابل غضب را رحمت گویند
و لطف خداوندی در تهیه اسباب رفاه انسان و تأمین نیازهای اساسی وی در زندگی
[۱۷] التحقیق، ج۵، ص۲۱۲، «دفء».
[۱۸] راهنما، ج۹، ص۴۸۶.
و در نتیجه لزوم
تفکراندیشیدن را تفکّر گویند و از این عنوان به مناسبت در باب‌های طهارت، صلات، جهاد و امر به معروف و نهی از منکر یاد شده است
و اندیشه در این نعمت‌ها و توجّه به ناپایداری آنهاست.
[۱۹] جامع‌‌البیان، مج۸‌‌، ج۱۴، ص‌‌۱۰۶.
[۲۰] التحقیق، ج۱۳، ص۱۳، «وبر».


← برداشت فقهی از آیه


در برداشتی فقهی از این
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
جواز به کارگیری پشم استفاده شده است.
[۲۱] المنیر، ج۱۴، ص۹۳.


←← فقهای شیعی، مالکی و حنفی


در همین راستا در و پشم مردار اختلاف شده است. فقیهان شیعی و و ، آن را از اجزای بدون روح دانسته، به پاکی آن
حکم•حکم به ضم حاء و سکون کاف به معنای رأی قاضی است
کرده‌‌اند.

←← فقهای شافعی


ولی آن را دارای
روحروح آفريده‌ای از عالم غیب است که از آن در بابهايی نظير طهارت، صلات، تجارت، صید و ذباحه و دیات سخن گفته‌اند
دانسته، به نجاست آن حکم کرده است.

←← فقهای حنبلی


حنبلیان آن را پاک دانسته‌‌اند، چون ظاهر آیه مزبور
عاملفظ شامل تمام مصادیق مدخول آن را عام می‌گویند
است و مُردار را نیز در بر‌‌ می‌‌گیرد
[۲۲] الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل‌البیت، ج۱، ص‌‌۷۰ـ۷۱.
؛ ولی برای رفع آلودگی احتمالی پشم مُردار، به شستن آن قبل از استفاده حکم کرده‌‌اند.

← اشاره به پشم در سوره نحل


در ابتدای سوره نحل نیز پس از بیان آفرینش
آسمانآسمان همان فضای بی‌پایان و نیلگونی است که بالای سر ما دیده می‌شود
و
زمینزمین جایی است که همه موجودات زنده روی آن زندگی می کنند
و
انسانانسان اصلش از «إِنْسیان» است، زیرا لغت شناسان عربی، مصغّر آن را «اُنیسیانْ» دانسته اند
، خلقت چارپایان و منافع آنها مطرح شده است: «والاَنعـمَ خَلَقَها لَکُم فیها دِفءٌ و مَنـفِعُ و مِنها تَأکُلون».
در این
آیهنماز و آباد کردن مساجدخداوند در قرآن کریم حق آباد کردن مساجد را تنها به‌مومنین عطا نموده است، آنجا که فرمود: «انّما یعمر مساجد الله من امن بالله و الیوم الاخر و اقام الصّلوة و آتی الزّکوة و لم یخش الاّ الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین؛ مساجد الهی را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده و نماز را بر پا دارد و زکات را بپردازد و از چیزی جز خدا نترسد، امید است چنین گروهی هدایت یابند»
بر انسان منت نهاده شده که ، چارپایان را برای او آفریده و آنها را به تسخیرش درآورده است، به‌‌گونه‌‌ای که از پشم و موی آنها، لباس گرم ساخته، منافع دیگری نیز به او می‌‌بخشند.
[۲۵] جامع‌‌البیان، مج۸‌‌، ج۱۴، ص۱۰۶.


←← تفسیر مفسران از آیه


گروهی از مفسران منظور از «دِفء» را لباس و گروهی دیگر، مطلق گرمابخش‌های ساخته شده از مو و پشم چارپایان مانند لباس،
رخت‌خوابرختخواب‏ که معنای آن واضح است در فقه احکامی دارد که در این مقاله به آن پرداخته شده است
،
خیمهخیمه محلی برای استراحت موقت می‌باشد
و... دانسته‌‌اند.
[۲۷] التحریروالتنویر، ج۱۳، ص۵.

برخی نیز «أنعم» را به
شترشتر حیوانی معروف است و از آن در ابواب مختلف فقهی، مانند طهارت، صلات، زکات، حج، جهاد، تجارت، اطعمه و اشربه و دیات نام برده‏اند
و «دفء» را به محصولات به دست آمده از آن منحصر ساخته‌‌اند.

←← استفاده فقهی از آیه


این آیه را گروهی، دلیل
مشروعیتمشروعیت یعنی کیفیت ارزیابی شدن مثبت، اعتبار قانونی یافتن و مورد قبول قرار گرفتن از جانب یکایک حکمرانان، نهادها و نهضت‌های سیاسی و از طریق نظام‌های مرجعیت به واسطه انطباق این‌گونه نهادها و نظام‌های مرجعیت با قانون، اصل یا منبع ایجاد مرجعیت و اقتدار است
و بلکه فضیلت استفاده از لباس پشمی دانسته‌‌اند.
[۳۲] المنیر، ج۱۴، ص۹۳.


← نعمت پوشش


نعمت «
پوششحالت پوشیده بودن را پوشش گویند
» در آیه ۲۶ نیز مورد توجه قرار گرفته است: «یـبَنی ءادَمَ قَد اَنزَلنا عَلَیکُم لِباسـًا یُوری سَوءتِکُم و ریشـًا».

←← منظور از انزال لباس


منظور از فرو‌‌ فرستادن لباس از سوی خداوند، می‌‌تواند آفرینش مواد نخستین آن مانند پشم و پنبه و آموختن راه بهره‌برداری از آن به انسان باشد.
[۳۴] تفسیر المنار، ج۸‌‌، ص۳۵۹.


← اشاره به پشم در سوره انعام


آیه‌‌۱۴۲
انعاماین سوره ششمین سوره قرآن است
با اشاره به نعمت چارپایان به نحوی دیگر به موضوع پشم پرداخته است: «و مِنَ الاَنعـمِ حَمولَةً و فَرشـًا...».

←← آرا در واژه «فرشاً»


در تفسیر واژه «فرشاً» آرای گوناگونی از جمله «گستردنی‌ها و فرش‌های ساخته شده از پشم چارپایان» بیان شده است.
[۳۷] التفسیر الکبیر، ج۱۳، ص۲۱۶.


تشبیه کوه‌ها در آستانه قیامت به پشم زده‌‌شده



طبق گوناگون
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
، به هنگام قیامت کوه‌ها چون پشم رنگین: «و تَکونُ الجِبالُ کالعِهن»یا پشم رنگینِ زده شده: «و تَکونُ الجِبالُ کالعِهنِ المَنفوش»می‌‌شوند.

← وجه تشبیه به پشم


منظور از تشبیه کوه‌ها به پشم زده شده آن است که کوه‌های محکم و فشرده، نرم و سُست شده، اجزای آن در هوا پراکنده می‌‌گردد.
[۴۰] التحقیق، ج۸‌‌، ص۲۴۸.

این تشبیه به‌‌روشنی صحنه دهشتناک قیامت را به تصویر می‌‌کشد.
[۴۱] التفسیر الکبیر، ج۳۲، ص۷۲.


← وجه تشبیه به پشم رنگین


در وجه تشبیه کوه‌ها به پشم رنگین و نه مطلق پشم، وجوه گوناگونی گفته شده است؛ برخی چنین احتمال داده‌‌اند که منظور آیه کوه‌های آتش است که‌‌ به جهت شدت سرخی و شعله‌ور شدن به‌‌سان پشم قرمز زده شده در می‌‌آیند.
[۴۲] التفسیر الکبیر، ج۳۲، ص۷۲.
[۴۳] تفسیر ماوردی، ج۶‌‌، ص۳۲۸.

یا این‌که گفته شده: علت این تشبیه آن است که اولا کوه‌ها رنگ‌های گوناگونی دارند
[۴۴] کشف‌‌الاسرار، ج۱۰، ص۵۹۱.
[۴۵] الفرقان، ج۲۹، ص۱۲۳.

(فاطر/۳۵،۲۷) و دیگر اینکه بر اثر زلزله قیامت، کوه‌ها به شدت به هم می‌‌خورند و همچون پشم رنگین پراکنده می‌‌شوند و از برخورد آتشین آن، سراسر
آسمانآسمان همان فضای بی‌پایان و نیلگونی است که بالای سر ما دیده می‌شود
سرخ می‌‌شود.
[۴۶] الفرقان، ج۲۹، ص۱۲۳.

برخی نیز منظور از «عِهْن» را ضعیف‌‌ترین و سست‌‌ترین نوع پشم دانسته‌‌اند
[۴۷] کشف‌‌الاسرار، ج۱۰، ص۵۹۱.


استفاده پیامبران از لباش پشمی



چنان‌‌که نقل شده
پیامبر اسلامپیامبر اسلام حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى‌اللّه‌علیه‌وآله می‌باشد و از وجود مبارک آن حضرت در بابهاى طهارت، صلاة، صوم، حج، نکاح وحدود سخن رفته است
و دیگر پیامبران مانند‌‌
موسیاو ازپیامبران اولواالعزم، دارای شریعت وکتاب مستقل (به نام تورات) و دعوت جهانی بود
و
هارونهارون، برادر بزرگ حضرت موسی پیغمبر و وزیر و سخنگوی او در مصر! که روحانیان و احبار (بزرگان یهود) همه از خاندان او هستند
و (علیهم السلام) نیز لباس‌های پشمی می‌‌پوشیدند.

← فلسفه پشمینه‌‌پوشی پیامبران


فلسفه پشمینه‌پوشی این رهبران دینی در کلام (علیه السلام) از بین بردن اثرات منفی فقر بر تهی‌دستان دانسته شده است
[۴۹] نهج‌‌البلاغه، خطبه۲۰۹.
، افزون بر این به طور کلی پشمینه‌‌پوشی، سمبل پارسایی و لباس صالحان و عارفان و... شمرده شده است.

خرقه‌پوشی متصوفه



متصوفه هم به علت‌های مختلف خرقه‌ پشمی می‌پوشیدند.

← وجه نام‌گذاری متصوفه


برخی این سنت زاهدان و پارسایان را وجه نام‌گذاری متصوفه دانسته
[۵۱] مقدمه ابن‌‌خلدون، ج۳، ص۱۰۹۷.
و برخی دیگر این اشتقاق را مردود دانسته‌‌اند.
[۵۲] مقدمه ابن‌‌خلدون، ج۳، ص۱۰۹۷.


← علل خرقه‌پوشی متصوفه


خرقه‌‌پوشی متصوفه گاه شیوه‌‌ای ریاکارانه برای
تظاهراگر انسان کاری را برای جلب توجه مردم انجام دهد تظاهر اطلاق می‌شود
به پارسایی بوده‌‌ که حاکی از خرقه‌‌پوشی از روی
تفاخرخود ستایی و فخر فروشی بر یکدیگر را تفاخر گویند
و فضل‌فروشی به آن اشاره دارند.
[۵۳] الامالی، ص۵۳۹.
[۵۴] سفینة‌‌البحار، ج۳، ص۱۴۳.


پشم در فقه



پشم در
فقه‌فقه، به معنای فهمیدن و درک کردن می باشد که به استنباط احکام شرع کمک می‌کند
دارای احکامی است که به آنها اشاره می‌شود.

باب طهارت



احکام مربوط به پشم در باب طهارت

← تهیه کفن از پشم حلال‌گوشت


کفن کردن
میّتمیت که در فارسی به ان مرده یا درگذشته گفته می شود به کسی اطلاق می شود که با خروج و مفارقت روح از کالبد وی ، فعالیت‌‌های قلبی و عروقی او متوقف شده و اعمال مغزی وی بدون بازگشت از بین رفته باشد که این پدیده‌ آثاری حقوفی چون حال شدن دیون ، انحلال عقد نکاح بین میت و همسرش ، تعیین وراث متوفی و
با پارچه‌ای که از پشم حیوان حلال‌گوشت تهیّه شده است اشکال ندارد.

← تهیه کفن از پشم حرام‌گوشت


استفاده از پارچۀ‌ تهیّه شده از پشم حیوان حرام‌گوشت برای
کفن« كَفْنْ » در لغت به معناي نشاندن و مستور كردن چيزي است و در اصطلاح فقهاء به شيوه و ترتيب خاصي كه میت مسلمان را مي‌پوشانند، گفته مي‌شود
در غیر حال ضرورت نیست.
[۵۶] توضیح المسائل مراجع ج۱، ص۳۴۸ م۵۸۱


← پوشیدن لباس پشمینه


پوشیدن لباس پشمینه جز در حال ،
مکروهمکروه امری است که راجح الترک باشد
است.
[۵۷] کشف الغطاء ج۳، ص۳۸


باب صلات



احکام مربوط به پشم در باب صلات

← نماز با پشم حیوان حلال‌گوشت


پشم چیده شده از حیوان حلال‌گوشت- اعم از و مرده- پاک و
نمازیکی از اعمال و تکالیفی که از طرف خداوند بر انسان واجب شده است نماز می باشد
با آن است. اگر پشم حیوان یاد شده از بن کنده شود، به‌گونه‌ای که اجزایی از
حیوانحیوان، واژه ای عربی که بر هرگونه ذی روح اطلاق می شود و انسان را نیز، که او را حیوان ناطق می‌خوانند، در بر می گیرد
همراه آن باشد، ازالۀ اجزاء و شستن موضع اتّصال به پوست، برای نماز
واجبواجب در اصطلاح فقه اسلامی ، فعلی است که تارک آن در دنیا مستحق ذم و در آخرت مستحق عقاب باشد
است.

← نماز با پشم حیوان حرام‌گوشت و خز


پشم حیوان حرام‌گوشت پاک است،
[۵۹] العروة الوثقی ج۱، ص۵۸.
ولی نمازگزاردن در لباس تهیّه شده از آن صحیح نیست، جز پشم
خزخزّ به تشدید زاء از انواع حیوانات دریایی می‌باشد
در صورتی که خالص باشد و با پشم حیوانی همچون
روباهروباه یکی از حیوانات معروف و درنده می باشد
و
خرگوشخرگوش، جانورى معروف است
که نماز در آن صحیح نیست، آمیخته نباشد.
برخی فقها
سنجابسنجاب‏ از پستانداران جونده می‌باشد
،
سمورسَمور نام حیوانی است شبیه گربه که پستاندار بوده و گوشت خوار است
و فنک (گونه‌ای
روباهروباه یکی از حیوانات معروف و درنده می باشد
کوچک اندام) را نیز همچون خز استثنا کرده‌اند.

← نماز در لباس مشکوک


جواز نماز خواندن در لباسی که معلوم نیست از پشم حیوان حلال‌گوشت تهیّه شده یا حرام‌گوشت، اختلافی است.

← سجده بر پشم


بر پشم، جز در حال
اضطراراضطرار یکی از عناوین ثانویه در فقه شیعی است که بخاطر آن حکم اولیه برداشته می شود و اضطرار گاهی درفعل و گاهی در ترک امری می باشد ==تعریف اضطرار== اضطرار به بيم از زيان غير قابل تحمّل نسبت به فعل يا ترك گفته می شود ==تعریف اضطرار از دیدگاه فقها== اضطرار بنابر مشهور عبارت است از بیم عقلایی ((نه صِرف پندار)) از رسيدن زيانى كه معمولاً قابل تحمّل نيست نسبت به فعل يا ترك كارى؛ خواه نسبت به خودش يا فردى كه حفظ او بر انسان واجب است
جایز نیست.

باب حج



احکام مربوط به پشم در باب حج

← چیدن پشم بدن هدی


چیدن پشم هدی اگر در زمان تعیین آن بر بدنش بوده، جایز نیست مگر آنکه برای حیوان
ضررضرر، مقابل نفع عبارت است از ورود نقصان در مال، جان و آبرو؛ واژه ضرر درباره آبرو کمتر به کار رفته است
داشته باشد که در این صورت چیده و قیمت آن به فقیر صدقه داده می‌شود و اگر پس از تعیین هدی روییده استفاده از آن همچون شیرش جایز است.

باب تجارت



احکام مربوط به پشم در باب تجارت

← معامله گوسفند پشم‌دار با بدون پشم


فروش گوسفند پشم‌دار در برابر پشم یا گوسفند بدون پشم جایز است و
رباربا از گناهان کبیره به معنای معامله دو کالای همجنس با زیادی دریک طرف، قرض دادن به شرط زیادی، یا سود ظالمانه در معامله یا تجارت است
محسوب نمی‌شود.

← معامله پشم روی بدن حیوان


معاملۀ پشم روی بدن حیوان بدون جایز نیست و در اینکه با مشاهده به‌طور مطلق جایز است یا با افزودن ضمیمه‌ای و یا حتّی با ضمیمه هم جایز نیست، اختلاف است.

باب رهن



احکام مربوط به پشم در باب رهن

← پشم حیوان گرو گذاشته شده


حیوانی که گذاشته شده پشم آن نیز، جزء رهن است.

باب وقف



احکام مربوط به پشم در باب وقف

← پشم گوسفند وقف شده


گوسفندی که وقف شده پشم آن نیز داخل در وقف است، مگر آنکه شده باشد.

پانویس


 
۱. لسان‌العرب، ج۱۴، ص۱۹۸، «وبر».    
۲. لغت‌‌نامه، ج۴، ص۴۹۲۵.
۳. لغت‌‌نامه، ج۱۴، ص۲۰۴۳۷، «وبر».
۴. فرهنگ فارسی، ج۱، ص‌‌۷۹۸، «پشم».
۵. دایرة‌‌ المعارف فارسی، ج۲، ص۵۴۷.
۶. تاریخ تمدن، ج۲، ص۳۰۰.
۷. قاموس کتاب مقدس، ص۲۲۰.
۸. المفصل، ج۵، ص۶‌‌.
۹. لسان‌العرب، ج۱۴، ص۱۹۸، «وبر».    
۱۰. نحل/سوره۱۶، آیه۸۰.    
۱۱. معارج/سوره۷۰، آیه۹.    
۱۲. قارعه/سوره۱۰۱، آیه۵.    
۱۳. نحل/سوره۱۶، آیه۵.    
۱۴. اعراف/سوره۷، آیه۲۶.    
۱۵. انعام/سوره۶، آیه۱۴۲.    
۱۶. نحل/سوره۱۶، آیه۸۰.    
۱۷. التحقیق، ج۵، ص۲۱۲، «دفء».
۱۸. راهنما، ج۹، ص۴۸۶.
۱۹. جامع‌‌البیان، مج۸‌‌، ج۱۴، ص‌‌۱۰۶.
۲۰. التحقیق، ج۱۳، ص۱۳، «وبر».
۲۱. المنیر، ج۱۴، ص۹۳.
۲۲. الفقه علی المذاهب الاربعة و مذهب اهل‌البیت، ج۱، ص‌‌۷۰ـ۷۱.
۲۳. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۱۰۲.    
۲۴. نحل/سوره۱۶، آیه۵.    
۲۵. جامع‌‌البیان، مج۸‌‌، ج۱۴، ص۱۰۶.
۲۶. مجمع‌البیان، ج۵، ص۵۳۹.    
۲۷. التحریروالتنویر، ج۱۳، ص۵.
۲۸. تفسیر قرطبی، ج۵، ص۴۶.    
۲۹. الصحاح، ج۱، ص۵۰، «دفء».    
۳۰. احکام القرآن، ج۳، ص۱۱۴۰.    
۳۱. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۴۷.    
۳۲. المنیر، ج۱۴، ص۹۳.
۳۳. اعراف/سوره۷، آیه۲۶.    
۳۴. تفسیر المنار، ج۸‌‌، ص۳۵۹.
۳۵. انعام/سوره۶، آیه۱۴۲.    
۳۶. مجمع‌البیان، ج۴، ص۵۸۱.    
۳۷. التفسیر الکبیر، ج۱۳، ص۲۱۶.
۳۸. معارج/سوره۷۰، آیه۹.    
۳۹. قارعه/سوره۱۰۱، آیه۵.    
۴۰. التحقیق، ج۸‌‌، ص۲۴۸.
۴۱. التفسیر الکبیر، ج۳۲، ص۷۲.
۴۲. التفسیر الکبیر، ج۳۲، ص۷۲.
۴۳. تفسیر ماوردی، ج۶‌‌، ص۳۲۸.
۴۴. کشف‌‌الاسرار، ج۱۰، ص۵۹۱.
۴۵. الفرقان، ج۲۹، ص۱۲۳.
۴۶. الفرقان، ج۲۹، ص۱۲۳.
۴۷. کشف‌‌الاسرار، ج۱۰، ص۵۹۱.
۴۸. تفسیر قرطبی، ج۱۰، ص۴۷.    
۴۹. نهج‌‌البلاغه، خطبه۲۰۹.
۵۰. احکام‌ القرآن، ج۳، ص۱۱۴۰.    
۵۱. مقدمه ابن‌‌خلدون، ج۳، ص۱۰۹۷.
۵۲. مقدمه ابن‌‌خلدون، ج۳، ص۱۰۹۷.
۵۳. الامالی، ص۵۳۹.
۵۴. سفینة‌‌البحار، ج۳، ص۱۴۳.
۵۵. جواهر الکلام ج۴، ص۱۷۲.    
۵۶. توضیح المسائل مراجع ج۱، ص۳۴۸ م۵۸۱
۵۷. کشف الغطاء ج۳، ص۳۸
۵۸. جواهر الکلام ج۸، ص۷۴.    
۵۹. العروة الوثقی ج۱، ص۵۸.
۶۰. جواهر الکلام ج۸، ص۷۵-۷۶.    
۶۱. مستمسک العروة ج۵، ص۳۲۱-۳۲۵.    
۶۲. مستمسک العروة ج۵، ص۳۲۶-۳۲۷.    
۶۳. العروة الوثقی ج۱، ص۵۶۶.    
۶۴. جواهر الکلام ج۸، ص۴۱۱-۴۱۲.    
۶۵. جواهر الکلام ج۱۹، ص۲۱۱.    
۶۶. جواهر الکلام ج۲۳، ص۳۹۰.    
۶۷. الحدائق الناضرة ج۲۰، ص۶۵.    
۶۸. تحریر الوسیلة ج۲، ص۷.    
۶۹. جواهر الکلام ج۲۸، ص۱۳.    


منبع



دانشنامه موضوعی قرآن.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۲، ص۲۶۸-۲۶۹.    




جعبه ابزار