کربیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در بحث فرق و مذاهب همیشه با اندیشه‌هایی که در گستره زمان استمرار داشته باشد روبه‌رو نیستیم؛ بلکه بسیاری از اندیشه‌هایی که در غالب فرق بحث می‌شوند، دیگر وجودی در اجتماع نداشته و به اصطلاح منقرض شده‌اند و به سیاهی قلم در برخی کتب مبدل شده‌اند. گرچه این مطلب دامن بسیاری از فرق را می‌گیرد. در این مقاله به ذکر یکی از انشعابات درون فرقه‌ای کیسانیه به نام فرقه (کربیه) می‌پردازیم.


کیسانیه

[ویرایش]

کیسانیه در ابتدا ایشان از اصحاب مختاربن ابی‌عبیده الثقفی بودند و با او انقلاب کردند و در نتیجه پیروزی نسبی بر ایشان حاصل شد و بعضی از سران بنی‌امیه را نابود کردند و در کوفه یعنی مرکز عراق به حکومت پرداختند. ایشان قائل به امامت محمد بن علی بن ابی‌طالب معروف به محمد بن حنفی ه بودند و از طریق و اعتقاد امامیه خارج شدند و عده‌ای از این گروه بعد از وفات محمد بن حنفیه به امامت فرزندش یعنی ابوهاشم عبدالله بن محمد بن علی معتقد شدند و عده‌ای از ایشان وفات محمد بن حنفیه قائل شده و او را غایب پنداشتند؛ اما عده کمی هم از فرقه کیسانی ه جدا شدند و به اعتقاد امامیه باز گشتند و قائل به امامت امام علی بن الحسین (علیه‌السلام) شدند. حتی در زمان خود محمد بن حنفیة بزرگانی بودند که قائل به امامت او بوده؛ ولی با تحقیق و معجزه امام علی بن الحسین (علیه‌السلام) از این عقیده برگشتند و به امامیه ملحق شدند. از این مستبصرین می‌توان ابوخالد کابلی را نام برد که از بزرگان اصحاب امام زین العابدین شد.


اسباب انشعاب فرق

[ویرایش]

انشعاب فرق، یکی از تحولات اجتناب‌ناپذیر در هر فرقه محسوب می‌شود و از مهم‌ترین دلیل انشعابات درون فرقه‌ای سه عامل اساسی است:

← ظهور رهبری در مقابل رهبری دیگر


یکی از اسباب مهم پیدایش فرق و مذاهب ظهور کردن رهبری در مقابل رهبری دیگری است، این عامل کاملا سیاسی است و جنبه حکومتی به خود می‌گیرد و معمولا در فرقی اتفاق می‌افتد که به پایگاه سیاسی یا حکومتی در اجتماع دست یافته‌اند و تقریباً در برخی موارد چنین ظهوری از یک فرد در برابر رهبر موجود، مصداق بارز کودتا می‌باشد.

← اعتقاد به رهبری چند نفر


دومین عامل اساسی قائل شدن به رهبری چند تن، بعد از مرگ رهبر گذشته است و این عامل معمولا در فرقی اتفاق می‌افتد که یک جانشین برای رهبر فقید متصور نگردد و انتخاب دیگری فقط برای حفظ طرف‌داران آن فرقه توسط طرف‌داران شخص مورد نظر، رهبری صورت می‌گیرد و در واقع این عمل موجب تفرقه در فرقه می‌شود؛ مانند بسیاری از فرق که با از دست دادن یک رهبر به چندین فرقه تبدیل شده‌اند، به این سبب که در جانشین رهبر گذشته اختلاف کرده‌اند.

← تحجر بر اعتقاد گذشتگان


سومین عامل تحجر بر اعتقاد گذشتگان و توجیه آن اندیشه‌هاست؛ به طوری که اگر حوادثی موجب از بین رفتن آن عقیده باشد، به توجیه دست می‌زنند؛ حتی اگر این دلیل‌تراشی با عقل و علم مخالفت داشته باشد، این عامل معمولا در فرقی است که هر بدعتی را با مقاله‌های دینی تطبیق می‌دهند؛ به طوری که دیگران را از حقیقت دور و توده مردم را در تشخیص حقیقت به گمراهی می کشانند. اگر بدعتی سبب حفظ اعتقادات آنها باشد به آن دست می‌زنند تا شاید نظر مردم را به خود جلب کنند، فرقه کربیه را می‌توان از این گروه محسوب نمود.


انشعابات در فرقه کیسانیه و ظهور فرقه کربیه

[ویرایش]

سال ۵۸۱ ه ق را می‌توان سالی مهم در فرقه کیسانیه دانست؛ زیرا این سال منشأ فروپاشی در پیروان فرقه کیسانیه است. در این سال بود که محمد بن حنفیه امام فرقه کیسانیه، وفات کرد.
[۳] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
و این فرقه با فقدان این رهبر دچار چالش در موجودیت خویش شد. عده‌ای از ایشان با این حادثه به طور طبیعی برخورد کردند و مانند هر مکتب و مذهب و فرقه‌ای جانشینی برای رهبر فقید خویش تعیین کردند و بر مسلک خویش به طور طبیعی باقی ماندند؛ اما عده‌ای حادثه وفات محمد را بحرانی در اندیشه خویش تلقی کردند؛ زیرا همان‌طور که می‌دانیم کیسانیه در زمان حیات محمد قائل به مهدویت او شده بودند و با مرگ او مصداق اندیشه مهدویت در نظر ایشان از هم فرو پاشید؛ ولی برای اینکه دست از مهدویت او برندارند، مرگ او را به منزله غیبت او توجیه کردند و صریحا قائل به زنده بودن او شدند و در واقع به سومین عامل در انشعابات فرقه‌ای کشیده شدند. در نتیجه اولین عامل انحلال در فرقه کیسانیه، اعتقاد داشتن محمد بن حنفیه است، فرقه دوم همان گروه کربیه می‌باشند.


رهبر فرقه کربیه

[ویرایش]

رهبر اصلی این فرقه در کتب فرق و مذاهب شخصی به نام ابی‌کرب ضریر معرفی شده است
[۵] بغدادی، ابومنصور، الفرق بین الفرق، ص۲۷، دارالافاق الجدیده، بیروت، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۷.
[۷] خوارزمی، ابوعبدالله، مفاتیح العلوم، ص۵.
[۸] فخر رازی، محمد بن عمر، اعتقاد المسلمین و المشرکین، ص۶۲، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۲.
و این فرقه منسوب به اوست. عالم جلیل القدر ابی‌محمد نوبختی در فرق الشیعه، این فرقه را منسوب به شخصی به نام ابن‌کرب می‌داند.
[۹] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
[۱۰] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.
نوبختی اظهار می‌کند که حمزة بن عمارة البربری (از افرادی است که امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) او را لعن کرده‌اند.)
[۱۱] علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ص۲۱۹، یک جلد، دار الذخائر، قم، ۱۴۱۱ ه ق.
از گروه کربیه بوده است. در کتاب حورالعین آمده است که کربیه اصحاب ابی‌کرب ضریر و سید حمیری است.


عقاید کربیه

[ویرایش]

مهم‌ترین شناخت در مورد یک فرقه، شناخت عقایدشان است، کربیه چون زیر مجموعه کیسانیه محسوب می‌شود، به اعتقادات اصلی کیسانیه معترف است و به خاطر اعتقادات خاصی از کیسانیه محسوب می‌شود به اعتقادات اصلی کیسانیه معترف است و به خاطر اعتقادات خاصی از کیسانیه و دیگر فرق آن جدا می‌شوند، عقاید این گروه را می‌توان در چند بند بیان کرد:

← اول


محمد بن حنفیة را به عنوان امام خویش معرفی کردند.

← دوم


محمد بن حنفیه را به عنوان مهدی اعلام می‌کردند و عقیده داشتند که امام علی (علیه‌السلام) این اسم را برای فرزندش محمد بن حنفیه نهاده است.

← سوم


مرگ محمد را انکار می‌کردند و آن را جایز نمی‌دانستند.

← چهارم


مکان محمد بن حنفیه را بعد از غیبت مجهول می‌دانستند.

← پنجم


از غیبت محمد بن حنفیة تا زمان برگشت و ظهورش به امامت کسی قائل نبوداند.

← ششم


مهدی ایشان بعد از ظهور، مالک زمین می‌شود و جهان را پر از عدل و داد خواهد کرد.
[۱۳] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.


در کتب فرق و مذاهب و تاریخ، عقاید دیگری را از این فرقه اظهار نموده‌اند:

← هفتم


عده‌ای از ایشان مکان مهدی خویش را در کوهستان‌های رضوی – کوهستانی بین مکه و مدینه- می‌پنداشتند
[۱۴] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.


← هشتم


قائل بودند که در طرفین او دو شیر می‌باشند که از او تا زمان ظهورش محافظت می‌کند.
[۱۵] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.


← نهم


عده‌ای از ایشان قائل‌اند که در طرف راست او شیر و در طرف چپ او پلنگ است که از او محافظت می‌کنند.

← دهم


حیوانات اهلی نزد او می‌آیند و او از شیر و گوشت آنها استفاده می‌کند
[۱۷] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.


← یازدهم


نزد او چشمه‌ای از آب و چشمه‌ای از عسل است.
[۱۸] الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۱، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.


← دوازدهم


هر روز بر او ملائکه‌ای نازل شده و از میوه‌های بهشتی برای او می‌آورند.

← چهاردهم


سلسله کوه‌های رضوی به خاطر او خلق شده‌اند.

اختلاف در علت غیبت محمد بن حنفیه

[ویرایش]

فرقه کربیه که منکر وفات رهبر خویش شده بود، در علت غیبت محمد بن حنفیه اختلاف دارند:

← دیدگاه اول


گروهی قائل شدند که غیبت محمد بن حنفیه از مقررات و تدبیرات خداوند است و به آن صبغه الهی می‌دانند تا مهدویت او را بدون هیچ تزلزلی به نمایش بگذارند.
[۲۱] الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۴، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.


← دیدگاه دوم


گروهی قائل شدند که غیبت محمد، به خاطر عقوبتی بوده است که خداوند به خاطر بیعت او با عبدالملک بن مروان بر او وارد کرده است یا عقوبتش به خاطر این است که بعد از شهادت امام حسین از یزید امان گرفت و هدایای او را قبول کرد.
[۲۳] الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۴، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.



حربه تبلیغ

[ویرایش]

یکی از نقاط قوت این گروه این است که زمان را با حربه تبلیغی که در قالب شعر بیان شده است پیموده‌اند؛ به طوری که اکثر ارباب ملل و نحل هنگام ذکر عقاید این گروه به اشعاری که از ایشان در مورد عقایدشان مطرح می‌شده، اشاره نموده‌اند و این نکته خود باعث بقای این گروه تا به امروز در کتب و آثار علمی است. بعضی اشعار کثیر شاعر و سید حمیری
(اسماعیل بن محمد بن یزید بن ربیعه بن مفرغ الحمیری، شاعری است از فرقه کربیه کیسانیه که بعد از هدایت و رجوع به حق، امام صادق (علیه‌السلام) او را ملقب به سیدالشعرا نمود و از آن پس معروف به سید حمیری شد و سید لقب هاشمی بودن یا علوی بودن او نیست ایشان مورد توجه امام بوده‌اند و امام (علیه‌السلام) در تشییع جنازه و دفن او شرکت نمود.)
[۲۷] محمد بن عمر کشی، رجال کشی، ص۲۲۸، یک جلد، انتشارات مشهد، ۱۳۴۸ ه ش.
[۲۸] الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۲، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.

شاهد این مدعی است:

← سروده‌ای از حمیری


یا بن الوصی و یاسمی محمد ••• و کنیته نفسی علیک تذوب
لوغاب عنا عمر نوح ایقنت ••• منا النفوس بانه سیؤب
[۲۹] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.


←← ترجمه


ای فرزند جانشین پیامبر و ای کسی که نامش محمد است.
و کنیه‌اش کنیه پیامبر، جانم برای تو فنا می‌شود. اگر از ما به قدر عمر نوح غایب شد، جان‌های ما یقین می‌کنند به اینکه به زودی باز خواهد گشت.

← سروده‌ای دیگر


در شعری دیگر گفته:
الا ان الائمة من قریش ••• ولاة الحق اربعة سوایء
علی والثلاثة من بنیه ••• هم الاسباط لیس بهم خفاء

←← ترجمه


آگاه باش، امامان از قریش می‌باشند. چهار نفر یکسان، والیان بر حق می‌باشند.
آنها علی و سه فرزندش می‌باشند. این سه فرزند که بر کسی پوشیده نیستند.

کربیه یکی از فرق غلاة، غلو در معارف و امور دینی است، گرچه با انگیزه‌های فاسد شخصی هم ‌می‌توان قائل به یک امر دینی در خارج از شأن حقیقی‌اش شد، اما عدم تطبیق صحیح معارف دینی مهم‌ترین علت در به‌ وجود آمدن غلوکنندگان می‌باشد. غلات در دین و مذهب خاصی منحصر نمی‌شوند؛ زیرا در هر آیین و دین و مذهبی می‌توان به عناصری فراتر از شان خویش قائل شد. فرقه کربیه به دلیل یک اعتقاد فاسد از گروه غلات شمرده می‌شوند و آنها اعتقاد به زنده بودن محمد بن حنفیه است. کلام سید حمیری شاهد این مطلب است که به‌زودی به آن اشاره می‌کنیم. سید حمیری در اظهاراتی می‌گوید: من قائل به غلو بودم و محمد بن حنیفه را در دوران غیبت می‌پنداشتم تا اینکه خدا بر من منت نهاد و نشانه‌های امامت و وصایت را در امام جعفر صادق (علیه‌السلام) دیدم و او را امام دانستم و از عقیده‌ام گذشتم؛ توبه کردم و در شعری این جریان را روشن می‌سازد.
تجعفرت باسم الله و الله اکبر ••• و ایقنت ان الله یعفو و یغفر
ولا قائلا حی بر ضوی محمد ••• و ان عاب جهال حقا لی فاکثروا

←← ترجمه


به نام خداوند قائل به امامت جعفر بن محمد الصادق شدم و خداوند برتر است از توصیف و یقین نمودم که خداوند با گذشت و آمرزنده است. دیگر اعتقاد ندارم به زنده بودن محمد بن حنفیه در کوه رضوی، اگرچه جاهلان بسیاری از من عیب‌جویی کنند.


انقراض فرقه کربیه

[ویرایش]

دقیقا زمان انقراض این فرقه معلوم نیست؛ک ولی این مطلب مسلم است که ایشان از دامن فرقه کیسانیه ظهور کرده و در زمان امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام) وجود داشته‌اند و اوج این فرقه در همین زمان است و بعد از آن به افول می‌گراید و در قرن سوم که نوبختی، صاحب فرق شیعه می‌زیسته، از ایشان اسمی باقی مانده بود.
[۳۲] نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مجلسی، محمدباقر، ج۴۵، ص۳۴۸، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفا، ۱۱۰ جلد، ۱۴۰۴ ه ق.    
۲. محمد بن عمر کشی، رجال کشی، ص۱۱۵. یک جلد، انتشارات مشهد، ۱۳۴۸ ه ش.    
۳. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
۴. اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ص۱۹، دارالاحیا التراث العربی، بیروت.    
۵. بغدادی، ابومنصور، الفرق بین الفرق، ص۲۷، دارالافاق الجدیده، بیروت، الطبعه الثانیه، ۱۹۷۷.
۶. خوارزمی، ابوعبدالله، مفاتیح العلوم، ص۴۹.    
۷. خوارزمی، ابوعبدالله، مفاتیح العلوم، ص۵.
۸. فخر رازی، محمد بن عمر، اعتقاد المسلمین و المشرکین، ص۶۲، دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۰۲.
۹. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
۱۰. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.
۱۱. علامه حلی، رجال العلامه الحلی، ص۲۱۹، یک جلد، دار الذخائر، قم، ۱۴۱۱ ه ق.
۱۲. حمیری، نشوان، حور العین، ص۱۵۷.    
۱۳. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
۱۴. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.
۱۵. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.
۱۶. اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ص۱۹، دارالاحیا التراث العربی، بیروت.    
۱۷. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۴، قم، مکتبة الفقیه.
۱۸. الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۱، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.
۱۹. حمیری، نشوان، حور العین، ص۱۵۷.    
۲۰. حمیری، نشوان، حور العین، ص۱۵۷.    
۲۱. الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۴، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.
۲۲. اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، ص۱۹، دارالاحیا التراث العربی، بیروت.    
۲۳. الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۴، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.
۲۴. حمیری، نشوان، حور العین، ص۱۵۸.    
۲۵. مجلسی، محمدباقر، ج۴۷، ص۲۴۹، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفا، ۱۱۰ جلد، ۱۴۰۴ ه ق.    
۲۶. مجلسی، محمدباقر، ج۴۷، ص۱۱۸، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفا، ۱۱۰ جلد، ۱۴۰۴ ه ق.    
۲۷. محمد بن عمر کشی، رجال کشی، ص۲۲۸، یک جلد، انتشارات مشهد، ۱۳۴۸ ه ش.
۲۸. الاسفراینی، طاهر بن محمد، التبصیر فی الدین، ص۳۲، عالم الکتب، بیروت، الطبعة الاولی، ۱۹۸۳.
۲۹. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.
۳۰. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۳۲، دارالکتب الاسلامیه، قم، ۱۳۹۵.    
۳۱. مجلسی، محمدباقر، ج۴۷، ص۳۱۷، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفا، ۱۱۰ جلد، ۱۴۰۴ ه ق.    
۳۲. نوبختی، ابی‌محمد الحسن بن موسی، فرق الشیعه، ص۴۶، قم، مکتبة الفقیه.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «فرقه کربیه».    



جعبه ابزار