روششناسی دیگر در اقتصاد سیاسی اسلام
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
روششناسى ديگر در اقتصاد سياسى اسلام، در
فقه سیاسی بر فرآیند
اجتهاد و تحلیل بستر تاریخی صدور
نصوص استوار است.
این رویکرد با تأکید بر نقش متغیّرهای زمان و مکان، به تبیین دلالتهای واقعی و اعتبار
احکام در مقاطع خاص میپردازد.
تمایز این روش با رویکردهای
علوم انسانی، تمرکز بر بازسازی شرایط گذشته برای استخراج
احکام شرعی متناسب با زمان صدور است.
آیتالله بروجردی (رحمتاللهعلیه) و
امام خمینی (رحمتاللهعلیه) از پیشگامان اصلی این روش در فهم پویای مفاهیم اقتصادی در فقه سیاسی
اسلام هستند.
برخى منازعات، روششناسى اقتصاد غرب در اقتصاد متداول را در چهار حوزه طبقهبندى نمودهاند.
محورهاى چهارگانه روششناسى اقتصاد در مورد
اقتصاد اسلامی نيز صادق و قابل بررسى است.
لكن اقتصاد اسلامى به لحاظ ديگرى نيز داراى ويژگى است كه بدان جهت نوع ديگرى از روششناسى را مىطلبد.
مىدانيم اقتصاد اسلامى از متون و دلايل فقهى از طريق اجتهاد يعنى با به كارگيرى قواعد خاص به دست مىآيد.
روش اجتهاد به طور سنتى به رغم اختلاف نظرهايى كه در ماهيت و نحوه كاربرد آن وجود دارد امرى شناخته شده است و در يك كلام روششناسى اقتصاد اسلامى در تبيين اجتهاد خلاصه مىشود.
لكن عناصر متفاوتى كه در فهم نصوص و ديگر
ادله فقهی مانند
عرف، مؤثر مىباشند نبايد در روششناسى اقتصاد اسلامى از نظر دور نگاه داشته شود.
عواملى مانند زمان و مكان در ارزيابى و فهم نصوص تأثير فراوانى دارند.
اين كه نص مورد استناد در چه زمانى و در كدام مكان و با چه شرايطى بيانشده چه به لحاظ اعتبار نص و چه به لحاظ مفهوم و دلالت نص اثرگذار است و از اين رو است كه گاه بررسى زمان و مكان صدور نص، ما را به بىاعتبارى نص يعنى حمل بر
تقیه وا مىدارد و گاه قراينى را به وجود مىآورد كه فهم نص را دگرگون مىسازد و به جاى معانى حقيقى، به نص، معانى مجازى تحميل مىكند.
روششناسى
اقتصاد سیاسی اسلام از اين منظر حائز اهميت بسيار است.
فرضاً شرايط زمان و مكان در بيان مسائل مهمى چون
فقر،
غنا،
عدالت،
ظلم،
حق،
باطل،
استضعاف و
استکبار به مفهوم اقتصادى و نظاير آنها كه در نصوص اسلامى آمده چه بوده است؟
معنى هر كدام از اين مقولهها در شرايط خاص چگونه ارزيابى مىشود؟
حق
رفاه عمومی،
توسعه اقتصادی،
توفیرالفیء، ميزان مالياتها و چگونگى هزينههاى
دولت همه و همه به شرايطى بستگى دارد كه ما از آنها به زمان و مكان تعبير مىكنيم.
روششناسى اقتصاد سياسى اسلام از اين منظر هم اكنون مورد بحث و مناقشات علمى در ميان فقها است.
مرحوم آيتالله بروجردى (رحمتاللهعلیه) از مراجع گذشته و حضرت امام خمينى (رحمتاللهعلیه) رهبر كبير
انقلاب اسلامی از مناديان و حاميان اين روش در فهم اقتصاد سياسى اسلام مىباشند.
روششناسى به اين معنى با
روششناسی اقتصاد متفاوت است.
در روششناسى اقتصاد، گذشته رابطه اقتصاد با علوم ديگرى چون
جامعهشناسی و
روانشناسی و غيره مورد بحث قرار مىگرفت كه عمدتاً مبين روش شناخت مسائل امروز اقتصادى است.
در حالى كه در روششناسى ويژهاى كه براى اقتصاد سياسى اسلام مطرح نموديم عمدتاً بر گذشته و زمان صدور متن و نص برمىگردد كه با بررسى شرايط زمان و مكان آن مقطع فهم معنى نص معقولتر و آسانتر مىشود و استخراج
حکم شرعی براى زمان خاص امكانپذير مىگردد.
بىگمان در روششناسى اقتصاد سياسى، شرايط حال نيز مد نظر قرار مىگيرد و بستر اجراى حكم
جایز، داراى اهميت بسيار مىباشد لكن به اين لحاظ بايد گفت كه در خصوص شرايط اجرا، روششناسى اقتصاد به مقاله مذکور باز مىگردد و ويژگى آن به بررسى زمان و مكان گذشته يعنى مقطع صدور نص منحصر مىشود.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۴، ص۲۰۵-۲۰۷.
