مقابله با بغاة (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
مقابله با بغاة، در
فقه اسلامی، مقابله با اهل بَغی با اولویت راهکارهای مسالمتآمیز مانند گفتوگو، مذاکره و تدابیر فرهنگی و سیاسی برای بازگرداندن آنان به اطاعت از حکومت مشروع توصیه شده است.
در صورت نیاز،
دولت اسلامی میتواند با اعطای مهلت، بررسی نیات شورشیان و حتی بهرهگیری از کمکهای اقتصادی برای فروکش کردن ناآرامیها اقدام کند.
اگر این راهها بینتیجه بماند یا خطر شورش افزایش یابد، سرکوب و مجازات شورشیان مجاز دانسته شده و یاری رساندن به امام در این امر بر مسلمانان واجب تلقی میشود.
بنا بر نظر مشهور فقها،
جنگ با بغات تا زمان بازگشت آنان به اطاعت ادامه مییابد، هرچند برخی فقها آغاز جنگ از سوی حکومت را ناپسند دانسته و بر تقدم اقدام شورشیان تأکید کردهاند.
مقابله با اهل بغى بايد با ظرافت، دقت و استفاده از راهحلهاى فرهنگى و سياسى انجام شود.
دولت اسلامى پس از گفتوگو، بحث و مذاكره در راهحل مشكل اعتقادى، فقهى و اجتماعى آنان بكوشد و از آنان به روش مسالمتآميز بخواهد كه از حكومت و امام پيروى كنند،
وحدت جامعه اسلامی و رفتار به مقتضاى
اخوت اسلامى،
انصاف و
عدل را رعايت كنند.
شورشیان هرگاه مهلت بطلبند، بايد به آنها فرصت داده شود.
در اين مدت لازم است
دولت اسلامی از جريان امر مطلع باشد و با مراقبت كامل مقاصد آنها را دريابد. اگر تمايلى به فرمانبردارى از آنها مشاهده كرد، مهلت كافى بدهد.
هرگاه نياز به مطالعه، بحث و تحقيق دارند از مساعدت و همكارى فروگذار نباشد.
در صورتىكه قصد فريب دارند و به اين بهانه درصدد تقويت خود و جمعآورى نيرو و امكانات هستند، چنين فرصتى را از آنان بگيرد.
همچنين اگر خطر به حدى باشد كه فرصتى براى اعمال راههاى مسالمتآميز در ميان نباشد.
امام علی (علیهالسلام) قبل از سركوب
خوارج، شخصيت بزرگى چون
ابن عباس را براى مذاكره و حل مشكلات و مسائل آنان فرستاد، ولى با تمام تلاشى كه مبذول داشت نتيجهاى گرفته نشد.
امام پس از پيمودن راههاى مسالمتآميز و يأس از امكان راهحل فرهنگى و سياسى مىتواند با استفاده از عنوان
(اَلْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ) از راه كمکهاى مادى و اقتصادى به عادى سازى شرايط و فرونشاندن شورش بپردازد و از بيتالمال (
زکات) در اين راه سود ببرد.
با فرض ناكامى در همه اين راهها هنگامىكه امام تصميم به مجازات و سركوب شورشيان مىگيرد، بر همه اقشار امت واجب است به نداى امام پاسخ مثبت بدهند.
سرپيچى از خواسته امام
گناه کبیره است و كسانىكه مخاطب خاص امام باشند، مشاركت در اين امر بر آنها
واجب عینی خواهد بود.
علامه حلی در
تذکرة مىگويد:
«هركسى كه بر امام عادل كه امامتش با نص ثابت شده (از نظر
شیعه) و يا با انتخاب امت برگزيده شده (از نظر فقه
سنی)، شورش نمايد واجب است كه مسلمانان با او بجنگند و اين حكم مورد اتفاق و
اجماع همه فقهاى
اسلام است.
جنگ با بغاة مانند
جهاد با
مشرکین است و به مقتضاى
آیه ۹
سوره حجرات تا دست از شورش برنداشته و به حكم
خدا راضى نشده و به اطاعت امام بازنگشتهاند، تحت تعقيب نظامى قرار مىگيرند.
درخواست
آتشبس و
مهادنه از شورشيان پذيرفته نمىشود
و به خاطر جناياتى كه به هنگام شورش مرتكب شدهاند، پس از سركوب و فرونشاندن
فتنه طبق مقررات اسلامى مجازات مىشوند.
برخى از فقها مانند
ابن جنید به استناد
سیره امام على (عليهالسلام) كه با
قاسطین،
مارقین و
ناکثین آغاز به
جنگ نكرد تا آنها آغاز كردند، گفتهاند:
ستوده نيست مسلمانان آغازگر جنگ عليه بغاة باشند.
چنانكه امام على (عليهالسلام) فرمود:
جنگ را شما آغاز نكنيد؛ زيرا سپاس خدا را كه شما دليل و
حجت داريد.
اگر دست به جنگ نزنيد تا آنها آغازگر باشند، دليل و حجت ديگرى خواهيد داشت.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۳، ص۳۳۷-۳۳۹.
