چرایی برائت در ایام حج (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
چرایی برائت در ایام حج، از موضوعات مطرح در
فقه سیاسی اسلام است که به چرایی همزمانی اعلام بیزاری از
مشرکان با مراسم
حج میپردازد.
این مسئله ریشه در
سنت نبوی و آیه سوم
سوره توبه دارد که به
پیامبر (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) دستور میدهد
برائت را در روز حج اعلام کند.
ارتباط میان برائت و حج، فراتر از یک توافق زمانی ساده است و ریشه در اشتراک هدف این دو فریضه دارد.
نفی شرک و مبارزه با
شیطان، هدف مشترکی است که هم در اعمال حج (مانند
رمی جمرات) و هم در اعلام برائت تجلی مییابد.
شریعت اسلام نیز نمونههای متعددی از تناسب عبادت و
سیاست را نشان میدهد؛ همچون خطبههای
نماز جمعه که به مسائل روز
جهان اسلام میپردازد.
بر اساس دیدگاه
امام خمینی، حج بدون برائت،
حج اسلامی حقیقی نیست و این مراسم باید به نهضتی برای مبارزه با هوای نفس و
استکبار تبدیل شود.
به مقتضای اهداف و ماهیت سیاسی اعلان برائت، بیشک مناسبترین موقعیت از نظر شرایط زمانی و مکانی برای رسیدن به اهداف و نتایج پربار اعلان برائت، سرزمین مقدس حرم و ایام نورانی حج میباشد.
اولویت سرزمین حرم بدان جهت است که نخستین اعلان برائت توسط پیامبر اسلام (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) نسبت به مشرکان به منظور پاکسازی حرمین از لوث مشرکان در حرم انجام گرفت و
مناسبت برائت با
ایام حج نیز بدان جهت از اولویت زمانی برخوردار است که حج مظهر تجلّی
وحدت و حضور اقشار زبده و کارآمد
مسلمانان از اقصی نقاط جهان و بالاخره ایام نمایش باشکوه اسلام میباشد.
اگر هیچ دستوری هم از جانب
شرع در مورد زمان و مکان اعلان برائت از شرع مطهر نرسیده بود، مناسبت حکم و موضوع ایجاب میکرد شکوهمندترین شکل اعلان برائت از
مشرکان در حرم و در ایام حج انجام میگرفت. ولی به جز این دلیل منطقی، حراصت
قرآن نیز بر ادای برائت در حج اکبر است و آیه سوم
سوره برائت هر نوع بهانهگیری و توجیهات
بنی اسرائیلی و دستآویز قراردادن مسائلی چون قداست حرم و عبادی بودن حج و نظایر آن را مردود دانسته و اعلان برائت را بالخصوص در ایام حج و در سرزمین حرم مورد تاکید قرار داده است:
و أَذانٌ مِّن اللّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النّاسِ يَوْم الْحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ اللّهَ بَرِيءٌ مِّن الْمُشْرِكينَ از مفهوم آیه میتوان چنین استنباط کرد: اعلان برائت نه تنها با اعمال و
مناسک حج منافات ندارد بلکه رابطه عمیق بین آن دو در هدف، ماهیت و نتایج ایجاب میکند که برای تکمیل آثار و برکات هر کدام از آن دو با دیگری این دو عمل عبادی و سیاسی توام و همراه یکدیگر انجام پذیرند.
نفی شرک و طرد توطئههای شیطانی مشرکان و رجم شیطان استکبار از اهداف و اعمال حج است و اعلان برائت نیز همایشی دیگر از تجلی همین اهداف میباشد.
سرزمین حرم که در آن اعمال حج انجام میگیرد مناسبتی تنگاتنگ با اعلان برائت دارد. زیرا این سرزمین، جایی است که
وحی و
توحید از آن آغاز شده و مبارزه با شرک و پاکسازی مشرکان در آن انجام گرفته چه سرزمینی مقدستر و مناسبتر از حرم برای اعلان برائت؟
تناسب زمانی اعلان برائت با حج را میتوان با مقایسه موارد مشابهی که شریعت اسلام به وفور مشاهده میشود نیز بهدست آورد مانند:
۱. تناسب تکبیر با نماز که مناسبترین موقعیت برای اعلام این شعار توحیدی میباشد.
۲. مناسبت بیان مشکلات و اوضاع جهان اسلام با نماز و خطبههای نماز جمعه.
۳. رابطه دوری از شیاطین با حج در مراسم
جمرات.
۴. مناسبت
زکات و
عید فطر.
۵. مناسبت قربانی با حج و
عید قربان.
۶. مناسبت دعا با
ماه رمضان، روزه آن و
شبهای قدر.
۷. تناسب نماز با مسجد.
۸. تناسب قرائت قرآن با ماه رمضان.
۹. تناسب دعوت با
جهاد.
۱۰. مناسبت ماهوی بین عامل بودن آمر به معروف با
امر به معروف، منظور از این نوع مقایسه و بررسی اشباه و نظائر، تسرّی حکم نیست. زیرا چنین استدلالی در
فقه شیعه به عنوان قیاس مردود میباشد، بلکه مقصود از این نوع بررسی برطرف کردن استیحاش و احساس نوعی منافات و تعارض بین اعلان برائت که یک امر سیاسی است با حج که عبادت است میباشد.
هنگامی که در موارد مشابه، نه تنها شرع مقدس تعارض و منافات فیما بین در این امور ندیده بلکه آنها را به عنوان اموری متجانس و همسو در کنار هم و مکمل یکدیگر قرار داده است، میتوان به این نکته رسید که فی المثل چون بین اعلان برائت و حج هدف مشترک و همسویی وجود دارد از نظر زمانی و مکانی نیز همدوش هم قرار گرفتهاند. به همین دلیل بود که امام راحل (قدس سره) فرمود:
حج بی برائت حج نیست و مراسم حج را باید تبدیل به نهضتی برای انقلاب درونی بر ضد هوای نفس و انقلابی بیرونی بر ضد شیطان بزرگ کرد.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۸۳-۸۵.
