• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

آقا حسین خوانساری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در سال ۱۰۱۶ هـ . ق در خوانسار چشم به جهان گشود. او را حسین نام نهادند. حسین در دامان مادری پاک و پدری روحانی تربیت یافت. تولد و زندگی وی در عصری بود که تشیع به طور رسمی در ایران پایه گذاری شده بود.
[۱] تذکره العارفین، ص ۳۰۸ و ریحانه الأدب، ج۵، ص ۲۴۲ ـ ۲۳۹. فرزانگان خوانسار، ص ۵۶ احمد رضا کشوری، و دائره المعارف تشیع، ج۷، ص ۳۱۶.





آقا حسین خوانساری در همان مراحل کودکی جهت تحصیل علوم دینی به اصفهان هجرت نمود و در مدرسه خواجه ملک جنب مسجد شیخ لطف الله مشغول تحصیل شد تا به درجه ای رسید که به «استاد الکل فی الکل» مشهور گردید.
محقق خوانساری در اوایل، بیش تر به تحصیل فلسفه و حکمت می پرداخت؛ ولی بعد از مدتی به فقه روی آورد به طوری که جنبه فقاهت او از دانش فلسفی اش بیشتر گردید.
[۲] فوائد الرضویه، ص ۱۵۳؛ دانشمندان خوانسار، ص ۶۶ و اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.

تمایل آقا حسین خوانساری به فقه، به خاطر دنیا وانگیزه های دنیوی نبوده است؛ بلکه به جهت اهمیت فقه و فقاهت بود و مسلماً انگیزه الهی باعث این کار بوده است.
محقق خوانساری در تیز هوشی، نکته سنجی، حضور ذهن و سرعت انتقال چنان بود که برای فهم مطالب، نیاز به فکر کردن نداشت؛ بلکه در تدریس، بدون مقدمه سخن می گفت و در هنگام درس دادن، کتاب به دست نمی گرفت و در مجالس هم به اندازه ضرورت سخن می گفت، و حاضر جوابی، از خصوصیات او بود.
[۳] روضات الجنات، ج۲، ص ۳۵۷ و مفاخر السلام، ج۸،ص ۱۰۹.




۱. علامه محمد تقی مجلسی.
۲. محمد باقر میرداماد.
۳. ملا حیدر خوانساری.
۴. سید حسین خلیفه سلطان.
۵. ملا محمد باقر سبزواری.
۶. میر ابوالقاسم معروف به میرفندرسکی.
۷. میرزا رفیعای نائینی.



برنامه و اصولی که در مدرسه آقا حسین خوانسای مورد توجه بود و از آن پیروی می شد، عبارت بود از:

۳.۱ - تهذیب نفس


تربیت طلاب، در سر لوحه برنامه حوزه علمیه آقا حسین خوانساری بود. طلاب در کنار تحصیل علم و دانش، در پیرایش روان و صفای روح نیز تلاش می کردند.
محقق خوانساری پیش از آن که به سرپرستی حوزه علمیه و به کار تربیت طالبان علم بپردازد، بر نفس خود چیره شده بود؛ به گونه ای که همه نزدیکان و شاگردان مدرسه به آن گواهی داده اند.
محقق خوانساری نزد مردان بزرگ روزگارش، مورد اعتماد شناخته می شد و نزد شاگردانش، استادی مهربان و صمیمی و دلسوز بود. او تقوای علمی داشت و اهل انصاف و حق گویی بود و در گفتگوهای علمی دنبال حقیقت بود و از خود پسندی دوری می گزید.
[۴] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.


۳.۲ - جامعیت علمی


در حوزه محقق خوانساری فلسفه، کلام، فقه، هیأت و ریاضیات تدریس می شد. وی برای نشر اسلام علاوه بر حدیث و فقه، یادگیری فلسفه و حکمت را لازم می دانست؛ آقا حسین در فلسفه، پیرو میرداماد، فندرسکی، مولی حیدر خوانساری و شیخ بهاءالدین عاملی بود.
[۵] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.


۳.۳ - محور بودن اصول عقاید


اصول دین و عقاید، سنگ زیرین آموزه های مدرسه خوانساری ها بود. از این رو، اخلاق و فقه بر مبنای اصول عقاید پی ریزی می شدند و به همین دلیل، آقا حسین خوانساری رساله ای در «جبر و اختیار» و ترجمه «نهج البلاغه» علامه حلی (ره) در باب امامت و رساله ای درباره رجعت نگاشت.
[۶] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.


۳.۴ - حضور در زمان


از خصویات مدرسه خوانساری ها، همراهی با زمان و حضور در عرصه های گوناگون سیاسی، اجتماعی و فرهنگی بود.
[۷] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.




در آغاز قرن دهم با قدرت یافتن صفویان در ایران، نخستین حکومت نیرومند با گرایش شیعی به وجود آمد. قبل از آن، تلاش سیاسی عالمان شیعه در راه حفظ موجودیت شیعه و ماندگاری معارف شیعی بود و عالمان شیعی کمتر در مسائل سیاسی و حکومتی دخالت می کردند؛ ولی با قدرت گرفتن صفویه، شرایط مناسب شد و عالمان شیعی علاوه بر تلاش های پیشین، بر اساس اصل نیابت، بسیاری از کارهای حکومتی را به عهده گرفتند. یکی از این افراد، آقا حسین خوانساری بود که در امور سیاسی و اجتماعی دخالت می کرد و مناصبی را عهده دار بود.
از سمت های مهم دوره صفویه، «شیخ الاسلامی» است که محقق خوانساری به درخواست شاه سلیمان صفوی، شیخ الاسلامی اصفهان را به عهده گرفت. یکی از کارهایی که شیخ الاسلام به عهده داشت، قضاوت بود.
آقا حسین در دستگاه حکومتی شاه سلیمان جایگاه ویژه ای داشت به طوری که وقتی شاه به سفر می رفت، از محقق خوانساری می خواست که به جای او به اداره کارهای حکومتی بپردازد؛ و ایشان هم قبول کرده بودند.
[۸] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۸۷.

در آن روزگار، نفوذ عالمان دین در حدی بوده که شاهان برای کسب محبوبیت و مشروعیت، مجبور بودند خود را به عالمان دین نزدیک سازند و عالمان از این فرصت برای تبلیغ و اجرای احکام الهی استفاده می کردند. در این دوران شاهان صفوی به مقام علمی و مذهبی عالمان دین و شکوفایی و رشد و بالندگی علوم و معارف اسلامی، رونق داده و به رواج حوزه های، فلسفی، اصولی و فقهی توجه شایانی داشتند تا جایی که عده زیادی از فقها و علمای بزرگ تشیع از سرزمین های دور و نزدیک به ایران مهاجرت کردند و بالاخص در پایتخت آن روز اصفهان ـ به کار تدریس و تبلیغ دین پرداختند.
از دیگر خصویات بارز آقا حسین ـ که شهره زمان خود بوده است ـ این که ملجاء و پناهگاه فقراء و درماندگان بوده و درحوائج مردم، سعی فراوان می نمود.
[۹] ریاض العلماء، ج۲، ص ۵۷.




ارتباط فقها و علمای شیعه با حکام صفوی، به معنای توجیه تبهکاری ها و ستم های آن ها نبوده است؛ بلکه علمای شیعه از انتقاد و امر به معروف و نهی از منکر دریغ نکرده و به وظیفه خود عمل می کردند، و کسانی که می خواهند از شرایط موجود، بهره برداری کنند که آن ها وابسته به دربار بودند، تحلیل صحیحی از قضایا ندارند چرا که به خاطر مجاهده نفس و کمک به مردم و اصلاح شاهان، این کار را می کردند و آن ها را به جهت مصالح بزرگ تری به همکاری با صفویان می پرداختند.
[۱۰] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۱۹ (با اندکی تغییر).




شاگردان محقق خوانساری عبارتند از:
۱. آقا میر محمد صالح خاتون آبادی، داماد مجلسی (۱۰۵۸ ـ ۱۱۲۶ ق
۲. ملا میرزا محمد مدقق شیروانی؛
[۱۱] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۰۸.
(متوفای ۱۰۹۹ ق) ۳. سید نعمت الله جزایری؛
[۱۲] مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۰۸.

۴. آقا جمال خوانساری فرزند محقق خوانساری (متوفای ۱۱۲۲ ق
۵. ملا علی رضا تجلی شیرازی (متوفای ۱۰۸۵ق).
۶. آقا رضی خوانساری فرزند محقق خوانساری (متوفای ۱۱۱۳ ق
۷. آخوند مسیحای کاشانی؛
۸. محمد شفیع خراسانی (مشهور به خیال)؛
۹. ملا حسن گیلانی؛
۱۰. علامه محمد باقر مجلسی (۱۰۳۷ ـ ۱۱۱۱ق)؛
۱۱. سید حسین خلیفه سلطان (متوفای ۱۰۶۴ق)؛
۱۲ میر عبدالحسین خاتون آبادی؛
[۱۳] دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۲.
(۱۰۳۹ ـ ۱۱۰۵ق)
۱۳. نصیرالدین محمد رضوی؛
۱۴. شیخ محمد بن عبدالفتاح سراب تنکابنی؛
۱۵. لطف الله شیرازی؛
۱۶. امیر ذوالفقار همدانی؛
[۱۴] الذریعه، ج۱، ص ۱۸۸.

۱۷. خواجه محمد؛
۱۸. سید محمد باقر بن سید علیرضا حسینی عاملی؛
۱۹. میرزا محسن؛
۲۰. محمد بن حسن حر عاملی؛
۲۱. علی اصغر مشهدی؛
۲۲. کمال الدین محمد بن معین الدین محمد فسوی فارسی؛
۲۳. رفیع الین محمد بن حکیم یزدی؛
۲۴. شیخ ابوطالب زاهدی گیلانی؛
۲۵. شیخ ابوالحسن فتونی نجفی؛
۲۶. سید علی امامی اصفهانی؛
[۱۵] ریاض العلما، ج۴، ص ۱۸۶ و روضات الجنات، ج۴، ص ۲۱۳.

۲۷. طائف گلپایگانی؛
[۱۶] دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۱.

۲۸. میرزا عبدالله افندی؛
[۱۷] دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ص ۶۱۰.

۲۹. ملا عبدالله مجلسی؛
[۱۸] دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۹.




آثار او عبارتند از:
۱. مشارق الشموس؛
[۱۹] مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.

۲. اجوبه المسائل؛
۳. رساله در خمس؛
[۲۰] مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.

۴. حل شک فی کون بعض اهل البلد کافرا و اکثرهم مسلمون؛
[۲۱] مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.

۵. ترجمه الصحیفه السجادیه؛
[۲۲] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۶. ترجمه القرآن؛
[۲۳] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۷. تفسیر سوره الفاتحه؛
[۲۴] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۸. تاریخ و فیات العلما؛
[۲۵] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۹. الجبر و الاختیار؛
[۲۶] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۱۰. شرح کافیه ابن حاجب؛
[۲۷] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۱۱. شرح هیئت فارسی قوشچی؛
[۲۸] ریحانه الادب، ص ۲۳۹.

۱۲. حاشیه اولی بر شفای ابن سینا؛
۱۳. حشایه ثانیه بر شفای ابن سینا؛
۱۴. حاشیه بر اشارات شیخ الرئیس؛
۱۵. حاشیه بر محاکمات فخر رازی؛
۱۶. حواشی بر حاشیه قدیمه دوانی بر شرح تجرید؛
۱۷. تعلیقاب بر حاشیه جلالیه شرح مطالع؛
۱۸. رساله در شبهه طفره؛
۱۹. رساله ایمان و کفر؛
۲۰. جواب پرسش های شاگردش میرزامحمد شیروانی؛
۲۱. تقریرات؛
۲۲. الجزء الذی لا یتجزی؛
۲۳. رساله در نفی وجوب مقدمه واجب؛
[۲۹] فلاسفه شیعه عبدالله نعمه، ترجمه سید جعفر غضبان، ص ۳۰۱ و اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.

۲۴. المائده السلیمانیه: فی الأطعمه و الأشربه؛
[۳۰] اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.





۸.۱ - شهید مرتضی مطهری(ره)


«آقا حسین خوانساری معروف به محقق خوانساری در مکتب اصفهان پرورش یافته و جامع المعقول و المنقول است. کتاب معروف او در فقه به نام «مشارق الشموس» می باشد که شرح کتاب دروس شیخ اول است».
[۳۱] آشنایی با علوم اسلامی، ج۳، ص ۹۶ و نگاهی به خوانسار، ص ۵.


۸.۲ - میرزا عبدالله تبریزی اصفهانی (افندی)


«او فاضل علامه و عالم فهامه و استاد استادان عصر خود بود؛ فضائل او به شمار نمی آید. فضلای زمان و علمای اعیان در علوم عقلی و اصول و فقه، شاگرد او بودند. او یگانه عصر و یکتای زمان خویش بود، دیده روزگار کسی را ندیده که همپای او باشد. او به بالاترین مراتب کمال رسیده، و برای همه اهل علم، امین و پشتیبان خوبی و برای ارباب فضل و حلم، دژی نیرومند بود. همان طور که خود به طنز می گفت «تلمیذ البشر» بود و این، به واسطه فزونی استادانش بود».
[۳۲] ریاض العلما، ج۲،ص ۵۷. به نقل از کیهان اندیشه، ش ۸۲، ص۸.


۸.۳ - آیة الله خامنه ای


حضرت آیت الله خامنه‌ای در مورد دانشمندان خاندان خوانساری، به ویژه درباره آقا حسین و فرزندش، آقا جمال می‌نویسد:
«بی‌شك، در فهرست این ستارگان غالباً ناشناخته آسمان علم و فرهنگ، خانواده جلیل خوانساری‌ها، به ویژه محقق برجسته و كم‌نظیر، مرحوم آقا حسین خوانساری و فرزند فقیه و حكیم و بزرگوارش، مرحوم آقا جمال خوانساری می‌باشند. در عظمت و شأن مرحوم آقا حسین خوانساری همین بس كه نام آوران بزرگی هم چون وحید بهبهانی و شیخ انصاری از او با عناوین «محقق» و «استاد الكلّ فی الكلّ» و امثال آن یاد كرده‌اند.
او و فرزندش، حکیم و فقیه و اصولی و متکلم و ریاضیدان و محدث و ادیب بوده و سهم وافری در شكوفایی و درخشش حوزه فرهنگی و علمی اصفهان در دوران میانی و پایانی صفویه داشته‌اند. اگر چه برخی از مؤلفات فقهی آنان در معرض استفاده اهل فن بوده است، ولی مجموعه آثار آنان هرگز به صورت قابل قبول در دسترس دانش پژوهان علوم اسلامی قرار نگرفته است».
[۳۳] كیهان، ۳۰/ ۶/ ۱۳۷۸، پیام به كنگره محققان خوانساری.




محقق خوانساری بعد از تلاش فراوان در راه گسترش معارف اهل بیت ـ علیهم السلام ـ در سال ۱۰۹۹ و یا ۱۰۹۸ ق. در سن هشتاد و دو سالگی به لقاء الله پیوست و پیکر مطهرش در قبرستان تخت فولاد، نزدیک قبر بابا رکن الدین دفن گردید. شاه سلیمان صفوی قبه ای عالی بر مرقدش بنا کرد و مقبره او مزار مردم شد. آقا جمال الدین خوانساری و آقا رضی الدین خوانساری (فرزندان او) نزد محقق خوانساری دفن هستند، این مقبره به تکیه خوانساری ها معروف شده است.
[۳۴] فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۸ و ریحانه الأدب، ص ۲۴۲.

مولف «روضات الجنات» می نویسد:
مزار آقا حسین از سنگ قیمتی و مرتفع بود. افاغنه در ایام غلبه بر اصفهان آن را شکستند؛ ولی بعد بر روی قبر او و فرزندش آقا جمال، سنگ مرمر گذاشتند. مزار او در میان همه قبر های علما بیش ترین زوار و ازدحام را دارد.
[۳۵] روضات الجنات، ج۲، ص ۳۵۷ و کیهان اندیشه، ش ۸۲، ص ۱۹.




 
۱. تذکره العارفین، ص ۳۰۸ و ریحانه الأدب، ج۵، ص ۲۴۲ ـ ۲۳۹. فرزانگان خوانسار، ص ۵۶ احمد رضا کشوری، و دائره المعارف تشیع، ج۷، ص ۳۱۶.
۲. فوائد الرضویه، ص ۱۵۳؛ دانشمندان خوانسار، ص ۶۶ و اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.
۳. روضات الجنات، ج۲، ص ۳۵۷ و مفاخر السلام، ج۸،ص ۱۰۹.
۴. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.
۵. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.
۶. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.
۷. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۳.
۸. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۱۸۷.
۹. ریاض العلماء، ج۲، ص ۵۷.
۱۰. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۱۹ (با اندکی تغییر).
۱۱. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۰۸.
۱۲. مجله حوزه، ش ۹۰ ـ ۸۹، ص ۲۰۸.
۱۳. دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۲.
۱۴. الذریعه، ج۱، ص ۱۸۸.
۱۵. ریاض العلما، ج۴، ص ۱۸۶ و روضات الجنات، ج۴، ص ۲۱۳.
۱۶. دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۱.
۱۷. دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۹، ص ۶۱۰.
۱۸. دانشمندان خوانسار، ص ۱۳۹.
۱۹. مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.
۲۰. مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.
۲۱. مقدمه ای بر فقه شیعه، حسین مدرس طباطبایی، ص ۲۵۴؛ فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۳ و الذریعه، ج۲۱، ص ۳۶.
۲۲. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۳. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۴. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۵. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۶. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۷. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۸. ریحانه الادب، ص ۲۳۹.
۲۹. فلاسفه شیعه عبدالله نعمه، ترجمه سید جعفر غضبان، ص ۳۰۱ و اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.
۳۰. اعیان الشیعه، ج۶، ص ۱۴۹.
۳۱. آشنایی با علوم اسلامی، ج۳، ص ۹۶ و نگاهی به خوانسار، ص ۵.
۳۲. ریاض العلما، ج۲،ص ۵۷. به نقل از کیهان اندیشه، ش ۸۲، ص۸.
۳۳. كیهان، ۳۰/ ۶/ ۱۳۷۸، پیام به كنگره محققان خوانساری.
۳۴. فقهای نامدار شیعه، ص ۳۳۸ و ریحانه الأدب، ص ۲۴۲.
۳۵. روضات الجنات، ج۲، ص ۳۵۷ و کیهان اندیشه، ش ۸۲، ص ۱۹.




سایت اندیشه قم    



جعبه ابزار