• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ادوار فقه‌ (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



« ادوار فقه» تأليف محمود شهابی خراسانی كه در سال ۱۳۱۱ ش در مدرسه عالى سپه‌سالار تدريس كرده و سپس در سال ۱۳۲۴ ش آن را تكميل و جهت نشر در اختیار انتشارات دانشگاه تهران قرار مى‌دهد.



اين مباحث مشتمل بر مباحث تاريخى و استدلالى فقهى است; هر چند روى‌كرد اصل كتاب نشان دادن تحولات تاريخى در فقه اسلامی است.

۱.۱ - انگيزه تأليف


بنا به نقل مؤلف در سال ۱۳۱۱ ش از طرف وزارت فرهنگ در مدرسه ميرزا حسين خان سپه‌سالار تدريس موضوعى تحت عنوان« تاریخ ادوار فقه » به عهده ايشان گذاشته شد. گر چه اين موضوع سابقه تحقيق نداشت ولى مؤلف جزوه‌اى تهيه كرده به دانش‌جويان دادند و باعث شد اين مطالب به عالمان غير دانشگاهى برسد و از وى تقاضا كنند كه مطالب خود را تكميل كرده و به چاپ برساند و او اين درخواست را اجابت كرد.

۱.۲ - گزارش محتوا


بنا به گفته مؤلف، بحث ادوار فقه تا زمان ايشان به صورت مستقل مورد توجه نبوده است. تعريف وى از اين عنوان چنين است: تاريخ ادوار فقه عبارت است از علم به گذشته احكام عملى اسلام از حيث صدور و عوارض و از حيث استنباط و لوازم و مناسبات آن. از جمله فوايد آگاهى از ادوار فقه، آگاه شدن از چگونگى تحقق يا عدم تحقق اجماع و اطلاع يافتن از طرز تفقه در دوره‌هاى اوليه اسلام است. هم‌چنين مى‌توان مذاهب اصلى و مهم فقهى را تشخيص داد.

۱.۲.۱ - مرحله تشريع ومرحله تفريع

نويسنده، در جلد اول ابتدا دو مرحله براى احکام فقهى در نظر مى‌گيرد: مرحله تشریع و مرحله تفريع. سپس از احکام امضایی و احکام تأسیسی سخن مى‌گويد. نويسنده، عصر نبوت را دوره صدور احكام و مرحله تشريع معرفى مى‌كند و پس از آن را مرحله تفريع. وى تاريخ قطعى يا احتمالى تشريع هر يك از احكام اسلامى مانند نماز و روزه، نماز جمعه ، نماز شب و امثال آن را بر اساس آيات و منابع تاريخى و روايى ذكر مى‌كند. وى احكام صادر شده در مكه و احكام صادر شده در مدينه را به تفكيك ذكر مى‌كند. از جمله احكامى كه در مدينه تشريع شده است، حكم ديه و قصاص ، ميراث، اذان نماز، نماز ميت، روزه عاشورا، تحويل قبله ، روزه ماه رمضان، زكات جهاد، خمس غنائم، رجم، حرمت خمر، حج، زنا و حدّ آن، قضاى نماز و قسامه.
مؤلف، در ادامه مرحله تفريع را به چهار دوره اصلى تقسيم كرده است: عهد صحابه، عهد تابعان و اتباع تابعان و تابعان ايشان تا زمان غيبت صغرى، عهد نوّاب و سفراى چهارگانه تا غیبت کبری ، عصر غيبت كبرى تا زمان حاضر. عصر دوم نيز به دو دوره جزيى‌تر تقسيم مى‌شود: تا زمان صادقين( ع) و از امام موسی کاظم( علیه السلام) تا غیبت صغری . عصر چهارم نيز خود به چند دوره جزيى‌تر تقسيم مى‌شود: از آغاز غيبت كبرى( ۳۲۹ ق) تا زمان شیخ طوسی ( ۴۶۰ ق). از عصر شيخ طوسى تا عصر علامه حلی ( ۷۲۷ ق). از عصر علامه حلى تا عصر آقا باقر بهبهانی ( ۱۲۰۸ ق). و از عصر بهبهانى تا زمان حال. مؤلف، ضمن اشاره به طبقه‌بندى‌هاى ديگرى كه از سوى ديگران مطرح شده است، ويژگى‌هاى تحولات فقهى در عصر صحابه را برمى‌شمارد و نشان مى‌دهد كه در اين عصر برخى از موارد مخالفت با احكام پيامبر مشاهده مى‌شود.

۱.۲.۲ - آيات فقهى قرآن

جلد دوم اين كتاب بر آيات فقهى قرآن متمركز شده است. مؤلف، همه آیات الاحکام را به صورت موضوعى مورد بحث و بررسى قرار مى‌دهد و به نكات فقهى اين آيات اشاره مى‌نمايد.

۱.۲.۳ - اوضاع عمومى فقه

در جلد سوم نيز مؤلف ضمن تدارك برخى از مباحثى كه در جلد اول و دوم مناسب بوده كه مطرح شود و از نظر دور مانده است، به اوضاع عمومى فقه و فقاهت در عهد دوم مى‌پردازد و برخى از انحرافات فقهى دوران بنى اميه و خلفاى اموى را متذكر مى‌شود. در ادامه به شرح حال فقيهان و مذاهب فقهى آنان مى‌پردازد و در اين زمينه به فقيهان شهرهاى مختلف اسلامى مانند فقيهان مدينه و مكه و یمن و غيره اشاره مى‌كند و در پايان به چگونگى شكل‌گيرى مذاهب چهارگانه اهل سنت و فقهاى آنان مى‌پردازد.

۱.۳ - عناوین کتاب

قانون و چگونگى حدوث آن ۱- منظور از ادوار فقه ۲- مورد بحث(موضوع) ۳- فائدۀ اين فن(غرض) - تقسيم اصول دوره‌هاى فقه - اصول دوره‌هاى فقه تشريع و تفريع - وقوع تفقه در دورۀ تشريع - احكام تاسيسى و امضائى - دورۀ تشريع با صدور احكام - عنوان اول از بعثت تا هجرت - عنوان دوم از هجرت تا رحلت - دورۀ تفريع يا استنباط احكام - اختلاف اساسى در طرز تفقه و اجتهاد - دورۀ اموى از لحاظ فقهى - چگونگى فقه و فتوى و طبقات فقيهان(بطور كلى) - فقاهت و فقيهان مشهور ۱- فقيهان تابعى مدينه و طبقات ايشان ۲- فقيهان تابعى مكه و طبقات ايشان ۳- فقيهان تابعى يمن و طبقات ايشان ۴- فقيهان تابعى شام و جزيره و طبقات ايشان ۵- فقيهان تابعى مصر و طبقات ايشان ۶- فقيهان تابعى كوفه و طبقات ايشان ۷- فقيهان تابعى بصره و طبقات ايشان ۸- چند كس از فقيهان خراسان(قدماء) - تفقه در خصوص مذاهب چهار گانه - ترجمۀ مختصرى از ائمۀ چهار مذهب - عنوان طبقات و كتبى باين عنوان‌ .


نسخه ای از کتاب ادوار فقه به زبان فارسی در سه جلد توسط سازمان چاپ و انتشارات‌ در سال ۱۴۱۰ هجری قمری در تهران به چاپ رسیده است.





نرم افزار جامع فقه أهل البيت عليهم السلام، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی



جعبه ابزار