• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

روش‌های قرائت قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قرآن کریم در مقایسه با دیگر کتب دینی و غیر دینی، از جایگاه ویژه و ممتازی برخوردار است. این ویژگی نه تنها از زبان معصومین (علیهم‌السّلام) نقل شده، که تک تک سوره‌ها و آیات قرآن نیز بر آن دلالت دارد. درجات بهشت بر اساس تعداد آیات قرآن تقسیم شده است و هر کس هر مقدار که با قرآن آشنا باشد درجات بهشت را طی می‌کند. پیمودن مراتب کمال قرائت، هم چون رسیدن به مرحله تدبر و عمل، مستوجب کمال ثواب و رضای الهی و دریافت خیرات بیشتر و بهتر می‌شود.



دانشمندان علم تجوید اعتقاد دارند که خداوند در قرآن کریم مسلمانان را به رعایت قواعد تجوید دعوت نموده است؛ زیرا پروردگار خطاب به رسول گرامی خود فرمود: و رتل القرآن ترتیلا، ‌ای پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرآن را با ترتیل و شمرده بخوان.


امام علی (علیه‌السّلام) در تعریف و توضیح واژه ترتیل فرمود: الترتیل تجوید الحروف و معرفة الوقوف، ترتیل عبارت از نیکو ادا کردن حروف و شناخت محل وقف‌های قرآن است. (در منابع روایی شیعه، کلام امام (علیه‌السّلام) به این صورت آمده است: انه الترتیل حفظ الوقوف و اداء الحروف،).
از طرفی علم تجوید نیز از کیفیت ادای صحیح حروف و هم چنین حفظ وقوف بحث می‌کند.
نتیجه گیری از آیه: واژه ترتیلا در آیه بالا مصدر است و چون بعد از فعل امر آمده، دلیل بر مبالغه و تأکید بر فعل امر می‌کند. از سویی توصیه‌های نبی مکرم اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در زمینه صحیح خوانی قرآن نشان می‌دهد که حضرتش خود، مجود بوده و قرآن را با لحن زیبایی می‌خوانده است، بنابراین منظور آیه دعوت امت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)به قرائت قرآن به صورت ترتیل است.
[۴] قاری، ملا علی، المنح الفکریه فی شرح متن الجزریه، ص۲۰.



همان گونه که در فصل دوم به اختصار بیان شد، این واژه مصدر لغت رتل از باب تفعیل است و در لغت به معنی نیکو کردن صدا
[۵] بکراع النمل، علی بن الحسن، المنجد فی اللغه، ص۲۴۸.
می‌باشد. اما اصطلاح ترتیل در نظر عالمان تجوید عبارت است از: قرائت قرآن با ادای صحیح حروف و آرامش کامل، همچنین تولید هر حرفی از مخرج مربوط به خود با رعایت صفات آن.
[۶] قمحاوی، محمدصادق، البرهان فی تجوید القرآن، ص۵.

تعریفی که صاحب نظران برای ترتیل کرده‌اند، از مجموعه سخنانی اخذ شده که در قرآن و روایات معصومین (علیهم‌السّلام) آمده است.
تفسیر کلمه ترتیل به وسیله امیر مؤمنان مبنای اصلی در تعریف ترتیل می‌باشد. آن جا که فرمود: ترتیل عبارت است از: ادای نیکوی حروف و شناخت محل وقفهای قرآن. ابن عباس، مجاهد و دیگران نیز که به شرح و تعریف این واژه پرداخته‌اند، تعریف خود را از امام علی(علیه‌السّلام) اخذ کرده‌اند.
امام صادق (علیه‌السّلام) در توضیح ترتیل می‌فرماید:
هو ان تمکث و تحسن به صوتک: ترتیل یعنی این که مکث کنی و با صدای خوش قرآن بخوانی.


روش ترتیل کدام است؟
در زمینه روش‌های قرائت قرآن و تقسیمات آن نظرهای مختلفی ابراز شده است، برخی آن را به ترتیب: ترتیل، تدویر و حدر دانسته‌اند.
[۹] قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۰.
عده‌ای تحقیق، تدویر، ترتیل و تحدیر، و بعضی از پژوهشگران این علم در کتاب‌های خود، روش‌های قرائت را عبارت از تحقیق، تدویر و حدر شمرده‌اند.
در تقسیم بندی‌های یاد شده و امثال آن، قرائت ترتیل یکی از روش‌های خواندن قرآن در کنار سایر روش‌ها مطرح شده است. این دسته بندی‌ها، این پرسش را در ذهن قاریان به وجود می‌آورد که آیا خواندن قرآن دارای روش‌های خاصی است؟ اگر چنین است، مبانی تقسیم این روش‌ها از کجا گرفته شده است؟ آیا از قرآن و سخنان معصومین یا از سلیقه‌های شخصی محققان علوم قرآنی؟
در پاسخ باید گفت: آن چه پایه و اساس قرآنی داشته و مسلمانان به آن تشویق شده‌اند، خواندن قرآن به صورت ترتیل است. با توجه به تعریف امام علی (علیه‌السّلام) و دیگران از واژه ترتیل، می‌گوییم: قرآن به هر شکلی که خوانده شود، در صورتی که همراه با صحت قرائت حروف و کلمات قرآن باشد، آن را ترتیل گویند.
بنابراین برای تلاوت صحیح قرآن یک روش بیشتر موجود نیست و آن ترتیل است. ولی این روش بر اساس هدف قاری از تلاوت قرآن، صورت‌های متفاوتی به خود می‌گیرد. گاهی هدف قاری از قرائت، تعلیم و آموزش است، که به آن قرائت تحقیق می‌گویند. اگر با تحسین (زیبا گردانیدن) لفظ و صدا همراه باشد، به آن تدویر گفته می‌شود و زمانی که تالی قرآن هدفش ختم قرآن و تلاوت آیات بیشتری از کلام الله مجید باشد، از روش حدر یا تحدیر سود می‌جوید.


بر اساس اهداف قاری از تلاوت قرآن، ترتیل و قرائت قرآن صورت‌های متفاوتی به خود می‌گیرد که عبارت است از : تحقیق، تدویر و تحدیر.

۵.۱ - تحقیق

در لغت به معنی مبالغه در انجام چیزی بدون کمی و زیادی یا رسیدن به حقیقت چیزی باشد. در اصطلاح، عبارت است از: به جا آوردن حق هر حرفی از اشباع مدها، تحقیق همزه‌ها، تمام و کمال آوردن حرکات، اظهار کامل حروف و تشدیدها، آوردن غنه‌ها، تفکیک حروف از یکدیگر و در نظر گرفتن محل وقف‌های مجاز.

۵.۱.۱ - کاربرد قرائت تحقیق

این قرائت برای تمرین دادن اندام‌های صوتی جهت ادای حروف و قوام بخشیدن به الفاظ است. این نوع از قرائت برای نو آموزان تجوید توصیه شده است. البته چگونگی قرائت آن باید از طریق استاد آموزش داده شود. توصیه ابن جزری به نوآموزان تجوید و قاریانی که به این روش قرائت می‌کنند، چنین است:
هنگام قرائت تحقیق، نباید نوآموزان از موازین تجویدی تجاوز نموده و افراط کنند؛ به این معنا که حروف ساکن را تحریک ننمایند، یا از حرکت‌ها، حروف تولید نشود. از تکریر بیش از اندازه حرف راء بپرهیزید و مبالغه در غنه حرف نون و غیر آن نشود. وی در ادامه می‌نویسد: قرائت تحقیق نوعی از روش ترتیل است. روش حمزه کوفی در قرائت، تحقیق بوده، چنانچه قرائت ورش (غیر از طریقی که از اصبهانی نقل شده است)، به تحقیق بوده است.

۵.۲ - حدر



۵.۲.۱ - تعریف لغوی

این واژه مصدر است. ماضی و مضارع آن حدر، یحدر و از ابواب ثلاثی مجرد می‌باشد. برخی آن را تحدیر نیز نامیده‌اند. معنای لغوی آن سرعت پیدا کردن و در سراشیبی قرار گرفتن است.

۵.۲.۲ - تعریف اصطلاحی

تعریف اصطلاحی حدر: سریع خواندن قرآن و تخفیف قواعد آن؛ مانند به قصر خواندن مدها و ساکن کردن حروف متحرک،(مانند: ارنا که ابن کثیر ارنا می‌خواند و یا یاته که در قرائت قالون یاته خوانده شده است. قاریانی که روش حدر را برگزیده‌اند از این موارد زیاد دارند.) اختلاس و ربودن مقداری از حرکت حروف، تخفیف همزه‌ها و خواندن آن به تسهیل و یا ابدال و امثال اینها. حدر روش قرائتی قاریانی مانند ابن کثیر، ابو جعفر یکی از قراء عشره و سایر قاریانی بوده است که مد منفصل را به قصر خوانده‌اند، مانند: ابوعمرو، یعقوب (یکی از قراء عشره)، قالون (راوی قرائت نافع) و دیگران.

۵.۲.۳ - موارد قرائت حدر

رعایت این موارد در قرائت حدر ضروری است:
الف. رعایت دقیق مخارج حروف و آوردن صفات آنها؛
ب. اظهار تشدیدها و آوردن کامل غنه‌ها؛
ج. به کار بستن قواعد مربوط به اظهار، ادغام، قلب و اخفاء؛
د. رعایت قواعد تفخیم و ترقیق حروف؛
هـ. مد دادن مواردی که مد آنها تعیین شده است. مثلا مد لازم را باید به طول خواند، زیرا چنین تعیین شده است.
و. مراقبت از کشش صدای حرف مدی و جلوگیری از افراط در اختلاس صداها.

۵.۲.۴ - کاربرد حدر

ظاهرا از این قرائت، بیشتر برای ختم قرآن و نمازهای مستحبی استفاده می‌شود. کسانی که مایل به زیاد خواندن قرآن و کسب فضیلت بیشتری هستند، این روش را انتخاب می‌کنند. استدلال آنها در این زمینه به آیات و روایاتی است که به برخی از آنها اشاره می‌شود:
ابن مسعود یکی از صحابی رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌گوید: پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود:
من قرا حرفا من کتاب الله فله حسنة و الحسنه بعشر امثالها، هر کس که حرفی از کتاب خدا را بخواند، برای او پاداشی است و پاداش آن در آخرت ده برابر است. زیرا قرآن فرمود: من جاء بالحسنة فله عشر امثالها. از طرفی یکی از پرفضیلت‌ترین عبادت‌ها تلاوت قرآن است. بدین جهت، هر اندازه قرآن بیشتر خوانده شود حسنات و ثواب آن مضاعف می‌شود. بنابراین قاری قرآن با قرائت تحدیر به حسنات بیشتری می‌رسد و قواعد تجوید را هم رعایت کرده است.
از طریق شیعه نیز از امام محمدباقر (علیه‌السّلام) چنین روایت شده است:
کسی که در نماز به حال ایستاده قرآن بخواند، برای هر حرفی از آن صد حسنه برایش نوشته می‌شود و در نماز به حال نشسته برای هر حرفی پنجاه حسنه و در غیر نماز ده حسنه برایش می‌نویسند.
[۱۴] کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، ج۴، ص۴۱۴، حدیث۱.

نکته مهم این است که در قرائت حدر نباید از حد ترتیل خارج شد، زیرا ترتیل معیار و ملاک صحیح خوانی قرآن است. ابن جزری می‌نویسد: و لا یخرج عن حد الترتیل.

۵.۳ - تفاوت تحقیق و حدر

این دو قرائت سه تفاوت اساسی با یکدیگر دارند:
الف. روش حدر برای سریع خواندن قرآن مناسب است، در حالی که روش تحقیق، خواندن قرآن همراه با طمانینه و آرامش است.
ب. هدف از قرائت حدر، به دست آوردن حسنات و ثواب بیشتر با خواندن آیات بیشتر است؛ : اما هدف از قرائت تحقیق، تعلیم و آموزش است.
ج. در روش حدر باید مراقب اجرای قواعد تجویدی بود و آنها را به صورت ناقص به جا نیاورد، ولی در قرائت تحقیق، قاری قرآن در به کار بستن قواعد نباید افراط کند.

۵.۴ - تدویر

تدویر در لغت به معنی گرد و مدور گردانیدن چیزی آمده است. و در اصطلاح عبارت از قرائتی بین تحقیق و حدر است، (به عبارت دیگر تدویر به کندی تحقیق نمی‌باشد و از نظر سرعت، بسان حدر خوانده نمی‌شود.) به این صورت که کلام خدا به کارگیری الحان عرب و آواهای آن، نیکو قرائت می‌شود. البته زیبا گردانیدن (تحسین) لفظ و صدا به اندازه استطاعت و توانایی است.
تلاوت قرآن به روش تدویر، روش بسیاری از پیشوایان قرائت بوده است. آنان که قائل به مد دادن مد منفصل هستند ولی آن را به حد اشباع و طول نمی‌رسانند. قاریانی نظیر ابن عامر، کسایی و دیگران به این روش قرآن خوانده‌اند. و همه پیشوایان قرائت، این روش قرائتی را مطلوب و صحیح انگاشته‌اند.


الف. برخی از پژوهشگران و بزرگان علم قرائات، محور تفاوت قرائت‌های تحقیق، تدویر و حدر را در مراتب مدها دانسته‌اند.
[۱۷] قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۱.
به عبارتی دیگر اگر روش برگزیده حمزه کوفی قرائت تحقیق می‌باشد، بدین جهت است که تمام مدهای متصل، منفصل و لازم را به طول خوانده است که این مساله سبب کندی قرائت می‌شود. همچنین اگر ابن کثیر، و دیگران، قرائت حدر را انتخاب کرده‌اند، برای این که مد منفصل را به قصر خوانده‌اند.
تحلیل مساله: به نظر می‌رسد به این مساله می‌توان از دو زاویه نگریست. اگر به روش‌های یاد شده از زاویه کاربرد و هدف از ابلاغ آنها نگاه شود، نظر کسانی صحیح است که معتقد هستند غیر از مساله مدها یکی از ملاک‌های مهم، رعایت کامل قواعد تجوید در تحقیق و تدویر می‌باشد و تخفیف برخی از این قواعد در قرائت حدر است. زیرا هدف از قرائت تحقیق، آموزش و تمرین است. طبیعتا نوآموز در رعایت قواعد وسواس به خرج می‌دهد و این سبب کند خواندن قرآن خواهد شد. ولی در قرائت حدر قاری بر قواعد تسلط دارد. در نتیجه به سرعت می‌خواند.
اما اگر تقسیم روش‌ها از این زاویه دیده شود که مذهب و روش کدام یک از قاریان هفتگانه، دهگانه یا چهارده‌گانه است، آنگاه این نظر مورد قبول است که ملاک در تقسیم روش‌ها مراتب مدها می‌باشد.
در یک بررسی اجمالی دیده می‌شود که عموم قاریانی که مدها را به اشباع خوانده‌اند، روش تحقیق را برگزیده‌اند. آنان که مد منفصل را به مد (کمتر از طول) خوانده‌اند، روش تدویر را در پیش گرفته و حدر روش قرائتی قاریانی است که مد منفصل را به قصر می‌خوانند.
ب. در خلال این مباحث، روش قرائتی عده‌ای از پیشوایان قرائت بیان شد. این مساله بدان معنا نیست که آنان قرآن را به همان روش قرائت می‌کردند. بلکه غالبا چنین بوده است. ولی هر یک از روش‌های سه گانه را هم جایز دانسته‌اند.
[۱۸] قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۰.



به عنوان جمع بندی باید گفت: مقسم و محور تقسیم قرائت‌های قرآن، روش ترتیل است. این روش به سه قرائت تحقیق، تدویر و حدر تقسیم می‌شود. (از کلام ابن جزری هم چنین برداشت می‌شود. او در مورد تحقیق می‌نویسد: فکل تحقیق ترتیل، هم چنین در مورد قرائت حدر و میزان سریع خواندن قرآن می‌نویسد: و لا یخرج عن حد الترتیل.) خواندن قرآن خارج از این سه قسم، قرائت قابل قبولی نیست. زیرا در خواندن قرآن، نباید افراط و تفریط راه یابد. بدین جهت اگر قرآن به اندازه‌ای کند خوانده شود که از معیارهای ادای صحیح حروف و کلمات خارج شود، عملی ناپسند است. هم چنین با سرعت خواندن قرآن (به گونه‌ای که حروف به شکل واضح ادا نشده و احترام قرآن حفظ نشود) هم مذموم است. در این زمینه نظر شما را به روایتی ارزشمند جلب می‌کنیم.
عبدالله بن سلیمان از امام صادق (علیه‌السّلام) درباره آیه و رتل القرآن ترتیلا می‌پرسد، امام (علیه‌السّلام) می‌فرماید: امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) فرمود: بینه تبیانا و لا تهذه هذ الشعر و لا تنثره نثر الرمل، و لکن افزعوا قلوبکم القاسیة و لا یکن هم احدکم اخر السورة: یعنی آن را شمرده و خوب بیان کن و همانند شعر آن را با شتاب مخوان، و هنگام خواندن مانند ریگ آن را پراکنده مساز، ولی دل‌های سخت خود را به وسیله آن به بیم و هراس افکنید و همت شما این نباشد که سوره را به آخر رسانید.
از روایت بالا می‌توان نتیجه گرفت، قرائت قرآن نباید از مدار تحقیق خارج شود، زیرا این روش معیار کند خواندن قرآن است، توصیه ما به قاریان قرآن این است که آن را با لحن غیر عربی نخوانند، و این سبک خواندن متناسب با تلاوت کلام خدا نیست.
از طرفی خواندن قرآن سنخیتی با شعر خواندن ندارد. کسانی که قرآن را بسان شعر، سریع خوانده و می‌خواهند هر چه زودتر به آخر سوره برسند، سزاوار است در روش خود تجدیدنظر نمایند. این قبیل قرآن خواندن‌ها انسان را از توجه به معنا و مفهوم آیات غافل می‌کند.


۱. مزمل/سوره۷۳، آیه۴.    
۲. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۹.    
۳. مجلسی، سیدمحمدباقر، بحار الانوار، ج۸۴، ص۱۸۸.    
۴. قاری، ملا علی، المنح الفکریه فی شرح متن الجزریه، ص۲۰.
۵. بکراع النمل، علی بن الحسن، المنجد فی اللغه، ص۲۴۸.
۶. قمحاوی، محمدصادق، البرهان فی تجوید القرآن، ص۵.
۷. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۸.    
۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ص۱۶۲.    
۹. قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۰.
۱۰. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۵.    
۱۱. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۶.    
۱۲. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۸.    
۱۳. انعام/سوره۶، آیه۱۶۰.    
۱۴. کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، ج۴، ص۴۱۴، حدیث۱.
۱۵. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۷.    
۱۶. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۵.    
۱۷. قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۱.
۱۸. قاری، ملا علی، منح الفکریه، ص۲۰.
۱۹. النشر، ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۷.    
۲۰. ابن جزری، محمدبن محمد، النشر فی القراآت العشر، ج۱، ص۲۰۹.    
۲۱. کلینی، محمدبن یعقوب، اصول کافی، ج۴، ص۶۲۸-۶۲۹.    



سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «روش‌های قرائت قرآن».    



جعبه ابزار