• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

سوره تحریم

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تَحْریم، شصت و ششمین سورۀ قرآن کریم ، بیست و یکمین سورۀ نازل شده در مدینه ، بعد از سورۀ حجرات و قبل از سوره جمعه ، صد و پنج یا صد و ششمین سورۀ نازل شده بر پیامبر (ص) و دربردارندۀ ۱۲ آیه است.



این سوره را با نام‌های دیگری چون «نَبی» و «مُتَحَرِّم» نیز خوانده‌اند.


در آیات نخست این سوره هرچند غیرصریح و بدون نام بردن از کسی، گله‌ها و اعتراضاتی نسبت به دوتن از همسران پیامبر (ص) به میان آمده است. روایات شأن نزول، مخاطبان این گله‌ها را عایشه و حفصه می‌شناسانند. بر پایۀ این روایات پیامبر (ص) برای دلجویی این دو، در مقابل اعتراض آنان در توجه به کنیزش ماریه، از امر مباحی چشم پوشید. گفته‌اند این امر مباح، نوشیدن شربت عسل یا رابطه با ماریه بود. نیز اعتراض قرآن کریم را به افشای راز پیامبر (ص)، مربوط به آگاهی یافتن حفصه از توجه وی به ماریه و در میان نهادن این راز با عایشه دانسته‌اند.


آغاز سوره پرسشی است از پیامبر (ص) که به واقع، گونه‌ای دلجویی از اوست. آیۀ اول با دو اسم «غفور» و «رحیم» پایان می‌یابد و بعد، حکمی برای خارج شدن پیامبر (ص) از پای‌بندی به سوگند مطرح می‌شود که باز گونه‌ای دلجویی است. این دلجویی در مقابل آزار همسران، با نهیبی به آنان و دعوت‌شان به توبه ادامه می‌یابد، تا آن‌جا که به صراحت، به پیامبر (ص) ابلاغ می‌کند که به خواست خدا می‌تواند همسرانی بهتر، هم از لحاظ اخلاق و هم ویژگی‌های ظاهری برگزیند.


از دیگر سو، برای زدودن توهم وابستگی پیامبر (ص) به همسران، از پشتیبانی خدا، جبرئیل و فرد شایسته‌ای از اهل ایمان (صالح المؤمنین) سخن می‌گوید. در ادامه نیز به اهل ایمان، ضرورت توجه به خود و خانواده را برای فرو نیفتادن در آتشی که سوخت آن مردمان‌اند، گوشزد می‌کند. چه‌بسا این بیم دادن، گونه‌ای یادآوری به مؤمنان برای پیشگیری از دامن زدن به شایعاتی است که منافقان و کافران دربارۀ مسائل داخلی زندگی پیامبر (ص) مطرح می‌کنند، منافقان و کافرانی که در یکی دو آیه در این میان، پیامبر (ص) به جهاد با آنان امر شده است. گویی در آیات پایانی سوره نیز همین معنا ادامه یافته است. در این آیات، همسر نوح و لوط (ع) را نمونه‌ای از دو زن کافر با همسرانی صالح، و همسر فرعون را نمونۀ زنی مؤمن با همسری کافر مطرح کرده، و در نهایت از بانوی مؤمنی بدون همسر (مریم) مثال آورده است. گویی این مثال‌ها برای تبیین این معنا یاد شده است که مؤمنان از کارهای نادرستی که گاه ممکن است از همسران پیامبر (ص) سر زند، به شگفت نیایند. به نظر می‌رسد کل سوره یک مجموعۀ معنایی پیوسته است. از شواهد این مدعا، ارتباط معنایی میان نهیب بر زنان پیامبر (ص) در آغاز آن، با مثال‌هایی از رفتار همسران پیامبران گذشته در پایان سوره است. گویی نهیب بر همسران در آغاز و هم در نمونه‌های پایانی سوره، برای تبیین این نکته است که هیچ ارتباط زوجیت و نسبت اعتباری و قراردادی، نمی‌تواند باعث تضمین رستگاری گردد، یا مایۀ آزاد بودن انسان در برآوردن خواسته‌هایش باشد، چنان‌که همسر نوح و لوط (ع)، هرچند با دو تن از بندگان صالح خدا می‌زیستند، ناصالح بودند و در مقابل، همسر فرعون بی‌آنکه نسبتی با بندۀ صالحی داشته باشد، یا مریم که همسری نداشت، به سبب شخصیت خود نمونۀ اهل ایمان و رستگارند. این مفهوم در دو جای دیگر قرآن نیز به صراحت آمده است. یک بار نسبت پسر نوح (ع) با او، به سبب بی‌ایمانی نفی شده، و دیگر بار از قول ابراهیم (ع) تبعیت و همراهی را مایۀ اهلیت و صلاح می‌داند. نظر به تأکید قرآن بر این مسئله، گویی در این سوره نیز تبیین همین نکته مراد است که نسبت‌هایی اعتباری، همچون همسری پیامبر (ص) موجب فضیلت نیست و مسئولیت‌آور است.
[۱۹] ابن‌قیم جوزیه، التفسیر القیم، ج۱، ص۴۹۷، به کوشش محمد حامد فقی، بیروت، ۱۳۶۷ق/ ۱۹۴۸م.
بدین‌سان، باید گفت شکستن توهم ارزش نسبت‌ها و عنوان‌های اعتباری، محور موضوعی سوره است. گویی داستان اول سوره، رویدادی است که می‌تواند برای دیگران هم پیش آید. از همین‌رو در آیات ۵ به بعد، آموزه‌های آن تعمیم یافته است. در آیۀ ۸، دعوت به توبه که پیش‌تر تنها برای همسران پیامبر (ص) یاد شده بود، متوجه همگان می‌شود. نقطۀ مشترک دیگر هر دو قسمت، ندای توبه، دعوت به طی مراحل رشد بالاتر، باز نایستادن در گام‌های نخست و راضی نشدن به ایمان ظاهری است. دعای «أتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا»، بحث را به همین سو می‌کشاند.
[۳۱] محیی‌الدین ابن عربی، تفسیر القران الکریم، ج۲، ص۶۶۹، به کوشش مصطفی غالب، بیروت، ۱۹۷۸م.
آیۀ ۹ نیز، اخطاری تند به کافران و منافقان برای جلوگیری از سوء استفاده از مسائل پیش آمده در زندگی داخلی پیامبر (ص) است.


سفارش به « توبه نصوح »، به معنای توبه‌ای کامل و بدون بازگشت، و بالاتر بردن همت از اندیشۀ گناه و نه فقط پرهیز از آن برخلاف تمایل، همچون یکی از مهم‌ترین فرمان‌های اخلاقی قرآن از دیرباز مورد توجه مفسران قرار گرفته است.
[۳۶] مجاهد، تفسیر، ج۱، ص۶۸۳_۶۸۴، به کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی، قطر، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۶م.
این اصطلاح که در فرهنگ اسلامی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شده، تنها در همین سوره از قرآن کریم کاربرد یافته است.


شباهت میان مضامین سورۀ تحریم با سورۀ طلاق که در ترتیب مصحف پیش از آن جای گرفته، درخور تأمل است. برخی روایت‌ها فضیلت قرائت این سوره را همراه با سورۀ طلاق یادآور شده‌اند.
[۳۸] هاشم بحرانی، البرهان، ج۴، ص۳۴۵، قم، ۱۳۹۴ق.
نیز برخی مفسران بحث معاشرت با زنان را در این سوره، مشابه بحث‌ها دربارۀ برخی آداب همسری در سورۀ طلاق دانسته‌اند.
[۳۹] سیوطی، تناسق الدرر، ج۱، ص۱۲۷، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، ۱۹۸۶م.
مضمون آیۀ نخست سوره نیز مشابه امر قرآن کریم در جای دیگر است، امر بدان که با جسارت ورزیدن در حرام شمردن امری که خدا حلال کرده است، پا را از حدود فراتر نگذارند. این مضمون در سده‌ های بعد مورد توجه فقیهان نیز بوده، و مورد استناد ایشان قرار گرفته است.


(۱) قرآن کریم.
(۲) محمد بن عربی، احکام القرآن، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.
(۳) ابن‌قیم جوزیه، التفسیر القیم، به کوشش محمد حامد فقی، بیروت، ۱۳۶۷ق/ ۱۹۴۸م.
(۴) هاشم بحرانی، البرهان، قم، ۱۳۹۴ق.
(۵) محیی‌الدین ابن عربی، تفسیر القران الکریم، به کوشش مصطفی غالب، بیروت، ۱۹۷۸م.
(۶) محمود زمخشری، الکشاف، قاهره، ۱۳۷۳ق/۱۹۵۳م.
(۷) سیوطی، تناسق الدرر، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، ۱۹۸۶م.
(۸) مجاهد، تفسیر، به کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی، قطر، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۶م.
(۹) علی واحدی نیشابوری، اسباب النزول، قاهره، ۱۳۱۵ق.


۱. تحریم/سوره۶۶، آیه۱.    
۲. تحریم/سوره۶۶، آیه۵.    
۳. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۴. علی واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ج۱، ص۳۲۵ ۳۲۷، قاهره، ۱۳۱۵ق.    
۵. تحریم/سوره۶۶، آیه۲.    
۶. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۷. تحریم/سوره۶۶، آیه۵.    
۸. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۹. تحریم/سوره۶۶، آیه۶.    
۱۰. تحریم/سوره۶۶، آیه۷.    
۱۱. تحریم/سوره۶۶، آیه۹.    
۱۲. تحریم/سوره۶۶، آیه۱۰.    
۱۳. تحریم/سوره۶۶، آیه۱۱.    
۱۴. تحریم/سوره۶۶، آیه۱۲.    
۱۵. هود/سوره۱۱، آیه۱۱.    
۱۶. هود/سوره۱۱، آیه۶۴.    
۱۷. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۱۴.    
۱۸. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۳۶.    
۱۹. ابن‌قیم جوزیه، التفسیر القیم، ج۱، ص۴۹۷، به کوشش محمد حامد فقی، بیروت، ۱۳۶۷ق/ ۱۹۴۸م.
۲۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۳.    
۲۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۰.    
۲۲. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۱.    
۲۳. تحریم/سوره۶۶، آیه۸.    
۲۴. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۲۵. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۲۶. تحریم/سوره۶۶، آیه۸.    
۲۷. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۲۸. تحریم/سوره۶۶، آیه۹.    
۲۹. تحریم/سوره۶۶، آیه۱۲.    
۳۰. تحریم/سوره۶۶، آیه۸.    
۳۱. محیی‌الدین ابن عربی، تفسیر القران الکریم، ج۲، ص۶۶۹، به کوشش مصطفی غالب، بیروت، ۱۹۷۸م.
۳۲. تحریم/سوره۶۶، آیه۹.    
۳۳. توبه/سوره۹، آیه۹.    
۳۴. توبه/سوره۹، آیه۷۳.    
۳۵. تحریم/سوره۶۶، آیه۸.    
۳۶. مجاهد، تفسیر، ج۱، ص۶۸۳_۶۸۴، به کوشش عبدالرحمان طاهر سورتی، قطر، ۱۳۹۶ق/۱۹۷۶م.
۳۷. محمود زمخشری، الکشاف، ج۴، ص۵۶۹ ۵۷۰، قاهره، ۱۳۷۳ق/۱۹۵۳م.    
۳۸. هاشم بحرانی، البرهان، ج۴، ص۳۴۵، قم، ۱۳۹۴ق.
۳۹. سیوطی، تناسق الدرر، ج۱، ص۱۲۷، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، ۱۹۸۶م.
۴۰. مائده/سوره۵، آیه۵.    
۴۱. مائده/سوره۵، آیه۸۷.    
۴۲. محمد بن عربی، احکام القرآن، ج۴، ص۲۹۴ ۲۹۵، به کوشش محمد عبدالقادر عطا، بیروت، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۸م.    



دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «سوره تحریم»، ج۱۴، ص۲۵.    



جعبه ابزار