نظریات فقهای شیعه در جهاد (فقه سیاسی)
ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف
نظریات فقهای شیعه در جهاد فقها
جهاد را بر اساس اهداف آن به پنج نوع تقسیم میکنند.
• نوع اول، جهاد برای حفظ موجودیت اسلام است که در شرایط تهدید کافران واجب میشود.
• نوع دوم، جهاد برای حفظ دماء و اموال مسلمانان است که در صورت تعرض به حقوق آنها لازم است.
• نوع سوم، جهاد برای کمک به گروه مسلمانان در خطر شکست است.
• نوع چهارم، جهاد برای بازگرداندن
حاکمیت اسلام در سرزمینهای تحت
سلطه کافران میباشد.
• نوع پنجم، جهاد برای دعوت به اسلام است که مختص مقام
نبوت و امام معصوم (علیهالسلام) است و فقها در آن نقشی ندارند.
هر یک از این انواع دارای شرایط و احکام خاص خود هستند.
فقها معمولاً در تقسيمبندى جهاد، اهداف جهاد را ملاک قرار داده و بر اساس آن
اقسام جهاد را مورد بررسى قرار مىدهند، به طورى كه تقسيم بندى جهاد مبيّن اهداف و عوامل
مشروعیت آن نيز مىباشد.
فقیه بزرگ، مرحوم
کاشف الغطاء جهاد را به همين لحاظ به پنج نوع تقسيم كرده است.
هرگاه كفار قصد تهاجم بر بلاد اسلامى را داشته به طورى كه آماده سركوب مسلمين و استيلا بر اسلام و تحكيم سلطه بر مسلمين باشند و آثار و شعارهاى كفر بر شعائر اسلامى تفوق يابد.
واجب است هر كس به مقدار قدرت و امكاناتى كه دارد براى جهاد
هجرت نمايد و هر كس كه قادر به فرماندهى است و مىتواند نيروهاى رزمنده اسلام را جمعآورى نمايد.
واجب است فرماندهى دفاع را بر عهده گيرد و او مىتواند از اموال مسلمين به ميزان مورد احتياج براى جهاد استفاده كند چه در حضور امام و عدم حاكميتش و چه در غيبت امام و حضور فقيه جامعالشرايط و چه در غيبت او، بر مردم واجب است كه از او اطاعت كنند.
در شرايطى كه جان و مال و اعراض مسلمانان در معرض هتک و تعرض است اگر كسى بتواند رياست
جامعه اسلامی را به عهده بگيرد كه مسلمانان از وى اطاعت نمايند.
واجب است وظيفه جهاد را براى حفظ حقوق جامعه اسلامى بر عهده بگيرد و تا آن ميزان كه براى رسيدن به اهداف اين نوع جهاد لازم است از اموال مسلمانان بگيرد اگر از مجتهد عادل هم اجازه بگيرد بهتر است.
جهاد براى كمک به گروه و ملتى از مسلمانان كه با كفار درگير شده و احتمال مىرود شكست بخورد و كفار بر آنها استيلا پيدا كنند.
بلاد و سرزمينهايى كه به دست كفار افتاده و تحت استيلاى آنان قرار گرفته و در شرايطى كه ملت يا ملتهايى از مسلمانان تحت سلطه بيگانگان قرار گرفتهاند و اسلام موجوديتش بر اثر استيلاى كفر موهون گشته
«اصلاح بيضة الاسلام بعد كسرها و اصلاحها بعد ثلمها» بر مسلمانان حاضر و غايب در سراسر جهان واجب است كه خانواده و اموال خود را رها كنند و براى جهاد مهاجرت نمايند.
آنها كه نفوذ و قدرت اجتماعى دارند از نفوذ و قدرتشان و آنها كه صاحب ثروتاند از اموالشان و آنان كه سلاح دارند از سلاحشان و كسانى كه قدرت تدبير و سياست دارند از فكر و تدبيرشان استفاده كنند و دشمن را دفع و حاكميت و سيادت اسلام را بازگردانند.
اين نوع جهاد با فضيلتترين انواع جهاد است و نزديکترين وسيله براى قرب حضرت
حق است.
كسى كه در راه اين چهار قسم از جهاد كشته شود روز جزا با شهدا است و او بالاترين شهيد است كه در زمره شهداى
کربلا محسوب مىشود، بهشت براى او آذينبندى مىشود و فرشتگان به استقبالش مىشتابند و در واپسين روز او ميهمان سيدالانبيا است.
كسى كه بر خود واجب مىداند سخن مرا بپذيرد و وظايف خود را از من بياموزد و عمل كند او بايد امروز سلاح خود بگيرد و با صداى بلند رزمندگان غيور اسلام را دعوت كند آنان را كه طالب آثارند و خواهان كمک به
شریعت پیامبر خاتم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) مىباشند.
آنها كه مىخواهند جانشان را با خدا معامله كنند، آنان كه به دنبال رضاى رب هستند، آنان كه يک عمر آرزوى همكارى با ياران
حسین (علیهالسلان) دارند و آنان كه روايت شده كه اكثر ياران
صاحب الامر (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) از عجم مىباشند.
اين نوع
جهاد از خصايص مقام
نبوت و امام معصوم (علیهالسلام) و نايب خاص او مىباشد و فقها كه نواب عامند بهرهاى از آن ندارند.
چهار نوع اول جهاد، اختصاص به حضور معصوم (علیهالسلام) و حتى اجازه ندارد و بر مردم واجب است از كسى كه به انجام آن قيام نموده پيروى نمايند.
ولى همه انواع پنجگانه جهاد در اجرا و موعودهاى اخروى مشتركند و حكم شهيد را دارند.
در امور نبوى امتياز سقوط حكم وجوب تفسيل و تحفيظ و تكفين را دارند و با لباسى كه شهيد شدهاند دفن مىشوند، هرگاه در جبهه به
شهادت رسيده باشند.
نوع پنجم از جهاد
احکام ويژهاى دارد كه بدان وسيله از چهار نوع اول متمايز مىشود.
حضور امام معصوم يا نايب خاص امام معصوم (علیهالسلام).
كسانى كه از جهاد به معنى پنجم از حكم جهاد استثنا هستند، عبارتند از:
بيماران ناتوان، فقراى فاقد هزينه، پيادههاى ناتوان از حضور در جبهه، زنان، بدهكاران مطالبه شده، كسى كه بايد به
حج برود و فرزندان بدون اجازه والدين.
التزام به عهود و قراردادهاى
هدنه،
امان و
عهد، توسل به
حیله يا دروغ و نيرنگ در نوع پنجم جهاد جايز نيست ولى در انواع چهارگانه گذشته در صورت لزوم جايز است.
نوع پنجم از جهاد اختصاص به مبارزه با كفار دارد، در صورتى كه در انواع ديگر ممكن است جهاد با مسلمين انجام گيرد.
زيرا اقسام چهارگانه در مواردى كه مسلمانان و مؤمنان مقاصدى چون مقاصد كفار داشته باشند و به خاطر طمع دنيوى يا رياستطلبى زمينه جهاد دفاعى را فراهم آورند، بر ديگران واجب است كه به جهاد بر عليه متجاوزين
مسلمان قیام نمايند.
كفار از دو برابر بيشتر نباشند.
در اقسام گذشته اين شرط هم لازمالمراعاة نيست.
در
ماههای حرام اين نوع جهاد
حرام است.
در هر سال يکبار واجب است ولى در اقسام گذشته محدوديت زمانى وجود ندارد.
قبل از آغاز جهاد بايد كفار را به
اسلام دعوت كنند و در صورت امتناع مىتوانند به جهاد اقدام نمايند.
امام مسلمين نمىتواند در اين نوع جهاد، مالى را به زور از مسلمانان بگيرد ولى در موارد ديگر مىتواند.
اين نوع جهاد، ناقض قراردادهاى فيمابين مسلمانان و غيرمسلمانان نيست ولى انواع ديگر جهاد خود به خود قراردادها را نقض مىكند.
پرداخت مال به مقدارى كه به معيشت مسلمان زيان مىرساند در اين نوع جهاد واجب نيست ولى در اقسام گذشته واجب است.
غنايم جهاد به معنى پنجم فقط بين مجاهدان تقسيم مىشود، ولى در اقسام ديگر صرف امور دفاعى مىشود.
استفاده از سلاحهاى شيميايى و شبيخون زدن و غافلگيرى در اين نوع جهاد شايسته نيست ولى در انواع ديگر اين نوع محدوديتها وجود ندارد.
اگر جهاد به معنى پنجم بدون اجازه امام معصوم (علیهالسلام) باشد، غنايم آن متعلق به امام (علیهالسلام) است.
•
عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی، ج۵، ص۳۵۳-۳۵۶.
