احتیاط

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



احتیاط عبارت است از عمل به گونه‌ای که موجب یقین به ادای تکلیف واقعی شود.
احتیاط از دو جنبۀ فقهی و اصولی مورد بحث قرار گرفته است: جنبۀ فقهی آن در باب اجتهاد و تقلید، حدود و قصاص و جنبۀ اصولی آن در بحث اصول عملیّه مطرح شده است که جنبۀ اخیر در ذیل مدخل اصل احتیاط می‌آید.


تعریف احتیاط

[ویرایش]

عمل موجب فراغ ذمّۀ مکلّف از تکلیف هنگام شک در فراغ احتیاط گویند.

قلمرو احتیاط

[ویرایش]

قلمرو احتیاط هم عبادات است و هم معاملات.

← احتیاط در عبادات


احتیاط در عبادات دو صورت دارد:

←← مستلزم تکرار


احتیاط در عبادات یا مستلزم تکرار عمل است مانند آن که‌ نماز واجب، میان قصر و اتمام یا ظهر و عصر مردّد باشد و مکلّف هر دو را به جا آورد،

←← مستلزم تکرار نبودن


یا مستلزم تکرار نیست مانند تردد بین وجوب و استحباب دعا هنگام رؤیت هلال.

←← نظر مشهور در احتیاط در عبادات


به مشهور قدما نسبت داده شده که عبادت کسی که یکی از دو راه اجتهاد یا تقلید را نپیموده، باطل است.

←← نظر معروف فقهای معاصر


لیکن نظر معروف فقهای معاصر و نزدیک به عصر ما، صحّت راه سوم یعنی احتیاط در عبادات است، مشروط بر آن که مستلزم تکرار عمل نشود.

←← صحت احتیاط در فرض تکرار


در صحّت احتیاط در فرض استلزام تکرار، اختلاف است.

← احتیاط در معاملات


قلمرو احتیاط در معاملات، گسترده است؛ به این معنا که شامل همۀ اعمال و افعالی که قصد قربت در آن‌ها معتبر نیست می‌شود مانند طهارت و نجاست، عقود و ایقاعات. در غیر عقود و ایقاعات احتیاط جایز است.
[۵] تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۱.

مانند آن که چیز نجس را- به خاطر شک در پاک شدن آن با یک بار شستن- دو بار بشوید.
در عقود و ایقاعات، هر چند بعضی در جواز احتیاط- به دلیل تنافی آن با جزمی که در انشاء معتبر است- مناقشه کرده‌اند، لیکن معروف بین فقهایی که متعرّض مسأله شده‌اند، جواز آن است.
[۶] تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۰-۲۱.


حکم تکلیفی احتیاط

[ویرایش]

معروف بین فقیهان معاصر این است که احتیاط همچون اجتهاد و تقلید، واجب تخییری است؛ بدین معنا که مکلّف در گزینش یکی از سه راه یاد شده مخیّر است، لیکن در خود مسألۀ جواز و عدم جواز احتیاط، باید یا مجتهد باشد یا مقلّد.

اقسام احتیاط

[ویرایش]

احتیاط از دو حیث قابل تقسیم است:

احتیاط از حیث مورد

[ویرایش]

از حیث مورد که به احتیاط در فعل مانند احتمال وجوب فعل با قطع به عدم حرمت آن، احتیاط در ترک مانند احتمال حرمت فعل با قطع به عدم وجوب آن و احتیاط در جمع میان فعل و ترک با تکرار مانند تردد نماز واجب بین قصر و اتمام، تقسیم می‌شود.

احتیاط از حیث الزام‌آور بودن

[ویرایش]

احتیاط همچنین‌ از حیث الزام‌آور بودن و عدم آن، به لازم و واجب و مستحب تقسیم می‌گردد.

← احتیاط لازم


احتیاط لازم آن است که قبل یا بعد از آن فتوایی از فقیه صادر نشده باشد.

← احتیاط مستحب


احتیاط مستحب آن است که قبل یا بعد از آن فتوایی از فقیه در مورد آن صادر شده باشد.

← احتیاط واجب


احتیاط واجب به معنای احتیاط لازم است که گذشت. در چنین مواردی مقلد می تواند به فتوای مجتهد دیگری که در رتبه بعد قرار دارد عمل نماید.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مستمسک العروة ج۱، ص۶.    
۲. مستمسک العروة ج۱، ص۶.    
۳. العروة الوثقی ج۱، ص۴.    
۴. مستمسک العروة ج۱، ص۸.    
۵. تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۱.
۶. تفصیل الشریعة (اجتهاد و تقلید) ج۱، ص۲۰-۲۱.
۷. العروة الوثقی ج۱، ص۳.    
۸. العروة الوثقی ج۱، ص۳.    
۹. العروة الوثقی ج۱، ص۴.    
۱۰. العروة الوثقی ج۱، ص۳-۴.    


منبع

[ویرایش]

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۱، ص۲۹۵-۲۹۶.    
پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی    




جعبه ابزار