• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

محل شهادت امام علی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در رابطه با محل ضربت خوردن امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) میان شیعه و اهل سنت اختلاف‌نظر وجود دارد. عده‌ای از اهل سنت می‌گویند این حادثه خارج از منزل و در راه آمدن به مسجد کوفه رُخ داد. در مقابل، روایات ائمه (علیهم‌السّلام) که بعضاً با سند معتبر هم به ثبت رسیده، نیز برخی گزارشات منابع مختلف اهل سنت تصریح می‌کنند این فاجعه در محراب مسجد کوفه و در حال نماز خواندن امام علی (علیه‌السّلام) به‌وقوع پیوست. دسته‌ای از عالمان فریقین این مطلب را دقیقاً با ذکر همان مکان خاص (محراب مسجد) در نگاشته‌هایشان انعکاس دادند و برخی از دانشمندان شیعی در برابر قول دسته اول اهل سنت، تنها به ذکر شهادت در مسجد کوفه بسنده کرده‌اند.



پیرامون مکان دقیق ضربت خوردن امام علی (علیه‌السّلام) میان عالمان شیعی و اهل سنت اختلاف دیدگاه وجود دارد. آنگونه که از برخی منابع اهل سنت برداشت می‌شود، امام علی (علیه‌السّلام) در راه آمدن به مسجد کوفه توسط ابن ملجم مرادی مورد ضربت قرار گرفت و در اثر آن به شهادت رسید. شیعیان بر خلاف این دیدگاه، نظر بر آن دارند این حادثه در درون مسجد کوفه و حتی در مواردی تصریح نمودند در حال نماز در این مسجد، واقع گردید. برخی از‌ اندیشمندان اهل سنت هم در این‌باره با شیعیان هم نظراند. در ادامه نمونه‌هایی از گزارشات به همراه رویکرد عالمان فریقین ارائه می‌گردد.


یک نمونه از گزارشات شیعیان و برخی از‌ اندیشمندان اهل سنت را که قائل به شهادت حضرت در مسجد و محراب کوفه دارند از منظر دانش رجال مورد بررسی قرار می‌دهیم.
روایت امیرالمؤمنین، حضرت علی بن ابی طالب (علیهما‌السّلام) (سند معتبر):
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَکْرِ بْنِ النَّقَّاشِ وَ اَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ وَ مُحَمَّدُ بْنُ اَحْمَدَ بْنِ اِبْرَاهِیمَ الْمُعَاذِیُ‌ وَ مُحَمَّدُ بْنُ اِبْرَاهِیمَ بْنِ اِسْحَاقَ الْمُکَتِّبُ قَالُوا حَدَّثَنَا اَبُو الْعَبَّاسِ اَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَمْدَانِیُّ مَوْلَی بَنِی هَاشِمٍ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ اَبِیهِ‌ عَنْ اَبِی الْحَسَنِ عَلِیِّ بْنِ مُوسَی الرِّضَا عَنْ اَبِیهِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ اَبِیهِ الصَّادِقِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ اَبِیهِ الْبَاقِرِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ عَنْ اَبِیهِ زَیْنِ الْعَابِدِینَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ عَنْ اَبِیهِ سَیِّدِ الشُّهَدَاءِ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ (علیهم‌السّلام) عَنْ اَبِیهِ سَیِّدِ الْوَصِیِّینَ‌ اَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیِّ بْنِ اَبِی طَالِبٍ ( (علیه‌السّلام) ) قَالَ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا اَفْضَلُ الْاَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ (شهر رمضان) فَقَالَ یَا اَبَا الْحَسَنِ اَفْضَلُ الْاَعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ثُمَّ بَکَی فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا یُبْکِیکَ فَقَالَ یَا عَلِیُّ اَبْکِی لِمَا یُسْتَحَلُّ مِنْکَ فِی هَذَا الشَّهْرِکَاَنِّی بِکَ وَ اَنْتَ تُصَلِّی لِرَبِّکَ وَ قَدِ انْبَعَثَ اَشْقَی الْاَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ فَضَرَبَکَ ضَرْبَةً عَلَی قَرْنِکَ فَخَضَبَ مِنْهَا لِحْیَتَکَ.
حضرت علی (علیه‌السّلام) فرمود: (آنگاه که رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فضایل ماه رمضان را برشمرد) من برخاستم و گفتم: ‌ای رسول خدا؛ بهترین کارها در این ماه چیست؟ فرمود: ‌ای ابوالحسن بهترین عمل در این ماه پرهیز از محرمات الهی است. سپس گریست، عرض کردم: ‌ای رسول خدا چرا گریه می‌کنی؟ فرمود: برای آن کاری که در این ماه نسبت به تو خواهد صورت گرفت، گویا تو را می‌نگرم که برای (تقرب به) خدایت نماز می‌گذاری و شقی‌ترین مردم که برانگیخته شده، ضربتی بر فرق تو وارد می‌آورد که محاسنت را بدان خضاب می‌کند.

۲.۱ - بررسی سند روایت

روایت فوق بر اساس قواعد دانش رجال معتبر است. در ادامه راویان آن را مورد بررسی قرار می‌دهیم: مُحَمَّدُ بْنُ بَکْرِ بْنِ النَّقَّاش، اَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْقَطَّانُ، مُحَمَّدُ بْنُ اَحْمَدَ بْنِ اِبْرَاهِیمَ الْمُعَاذِیُ‌، مُحَمَّدُ بْنُ اِبْرَاهِیمَ بْنِ اِسْحَاقَ الْمُکَتِّبُ. در طبقه مشایخ صدوق (رحمة‌الله‌علیه) چهار نفر وجود دارد. برخی از این افراد در زمره کسانی هستند که شیخ صدوق (رحمة‌الله‌علیه) نه یک یا چند روایت بلکه روایات فراوان آن‌هم بدون واسطه از آنها نقل می‌کند، چنین امری می‌تواند نشان از اعتماد صدوق (رحمة‌الله‌علیه) نسبت به این افراد بوده باشد، به همین دلیل جمعی از دانشمندان بر این عقیده‌اند اگر راویان ثقه روایات زیادی از یک راوی نقل کنند، نشان از اعتماد آنها به آن راوی بوده است.
[۲] ترابی شهررضایی، اکبر، پژوهشی در علم رجال، ص۳۴۵.

از جمله مرحوم آیت‌الله بروجردی در یک سخنی چنین می‌آورد: الظاهر انّه یمکن استکشاف وثاقة الراوی من تلامیذه الذین اخذوا الحدیث عنه فاذا کان الآخذ مثل الشیخ او المفید او الصدوق او غیرهم من الاعلام خصوصا مع کثرة الروایة عنه لا یبقی ارتیاب فی وثاقته اصلا. ظاهر آن است که وثاقت راوی را می‌توان از طریق شاگردانی که از او حدیث اخذ نمودند، به دست آورد. پس زمانی که گیرنده حدیث مثل شیخ طوسی، شیخ مفید، شیخ صدوق و امثال این بزرگان باشند، به‌ویژه آن‌که از آن راوی روایات فراوان نقل کنند، شکی در وثاقت آن راوی باقی نمی‌ماند.
اَبُو الْعَبَّاس اَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدٍ الْهَمْدَانِیُّ:
احمد بن محمد بن سعید الهمدانی رجل جلیل فی اصحاب الحدیث... و کان کوفیا زیدیا جارودیا... ذکره اصحابنا لاختلاطه بهم و مداخلته ایاهم و عظم محله و ثقته و امانته. احمد بن محمد بن سعید همدانی، یکی از بزرگان اصحاب حدیث به‌شمار می‌رود ... وی زیدی و جاردوی مذهب بود و اصحاب ما (امامیه) به‌دلیل آن‌که وی با آنها رفت و آمد داشت و در میان آنها مورد وثوق بود، از او نام بردند.
عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّال:
علی بن الحسن بن علی بن فضال کان فقیه اصحابنا بالکوفة و وجههم و ثقتهم‌.
علی بن حسن بن علی بن فضال فقیه اصحاب ما در کوفه بود و نزد آنها مورد وثوق و دارای جایگاه بود.
الْحَسَنُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ:
الحسن بن علی بن فضال... روی عن الرضا (علیه‌السّلام) و کان خصیصا به کان جلیل القدر عظیم المنزلة زاهدا ورعا ثقة.
حسن بن علی بن فضال از امام رضا ( (علیه‌السّلام) ) روایت کرد و یکی از افراد نزدیک به آنحضرت بود، او فردی بزرگ، بلند مرتبه، با تقوا و مورد وثوق بود.
همانطور که ملاحظه شد، راویان حدیث فوق همگی از معیار وثاقت برخوردار بودند بنابراین روایت فوق معتبر می‌باشد و اثبات می‌کند که محل شهادت آن حضرت در محراب مسجد کوفه بوده و ضربه ابن ملجم ملعون بر فرق ایشان وارد آمده است.
در ادامه روایات دیگری مؤید همین حدیث وجود دارد که بیان می‌کنیم:

۲.۲ - روایت امام سجاد

اَخْبَرَنَا اَبُو الْفَتْحِ هِلَالُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ الْحَفَّارُ، قَالَ: اَخْبَرَنَا اَبُو الْقَاسِمِ اِسْمَاعِیلُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ عَلِیٍّ الدِّعْبِلِیُّ، قَالَ: حَدَّثَنِی اَبِی اَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ عَلِیِّ بْنِ رَزِینِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُدَیْلِ بْنَ وَرْقَاءَ اَخُو دِعْبِلِ بْنِ عَلِیٍّ الْخُزَاعِیِّ (رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ) بِبَغْدَادَ سَنَةَ اثْنَتَیْنِ وَ سَبْعِینَ وَ مِائَتَیْنِ، قَالَ: حَدَّثَنَا سَیِّدِی اَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ مُوسَی الرِّضَا بِطُوسَ سَنَةَ ثَمَانٍ وَ تِسْعِینَ وَ مِائَةٍ قَالَ: حَدَّثَنِی اَبِی مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا اَبِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا اَبِی مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، عَنْ اَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ (عَلَیْهِمَا السَّلَامُ) قَالَ: ... وَ اَمَّا ابْنُ مُلْجَمٍ فَضَرَبَهُ فَوَقَعَتِ الضَّرْبَةُ وَ هُوَ سَاجِدٌ عَلَی رَاْسِهِ.
امام سجاد (علیه‌السّلام) فرمود: آنگاه که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به سجده رفته بودند [سجده اول را رفته بودند در بین دو سجده]، ابن ملجم ضربتی بر فرق آن حضرت وارد آورد.

۲.۳ - ضمن زیارت جامعه ائمه

در ضمن زیارت جامعه ائمه معصومین (علیهم‌السّلام) چنین آمده است:
«وَاَنْتُمْ بَیْنَ صَرِیعٍ فِی المِحْرابِ قَدْ فَلَقَ السَّیفُ‌ هامَتَهُ. و بعضی از شما اهل بیت (علیهم‌السّلام) در محراب عبادت به زمین افتاده در حالی که شمشیر زهرآلود فرق مبارکش را شکافته است».
این نکته نیز حائز اهمیت است که با در کنار هم قرار دادن این عبارت، با روایات و تصریحات پیرامون شهادت امیرالمؤمنین (سلام‌الله‌علیه) در محراب، این فقره پیرامون آن حضرت می‌باشد.

۲.۴ - روایت امام باقر

السندی بن محمد البزاز، عَنْهُ (ابی البختری وهب بن وهب) عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ اَبِیهِ: اَنَّ عَلِیَّ بْنَ اَبِی طَالِبٍ (عَلَیْهِ السَّلَامُ) خَرَجَ یُوقِظُ النَّاسَ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ فَضَرَبَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ‌ مُلْجَمٍ‌ بِالسَّیْفِ عَلَی اُمِّ رَاْسِهِ.
امام باقر (علیه‌السّلام) فرمود: علی بن ابی طالب (علیهماالسّلام) از منزل برون آمد تا مردم را برای نماز صبح بیدار کند، آنگاه ابن ملجم با شمیشر ضربتی بر سر آن‌حضرت وارد آورد.
لازم به ذکر است که روایت فوق بر فرض اعتبار سندی، در مقام بیان شهادت آن حضرت در مسجد می‌باشد به این بیان که شهادت آن حضرت بعد از ورود حضرت به مسجد و بیدار نمودن مردم برای نماز صبح بود و شهادت آن حضرت در محراب نماز را نفی نمی‌کند بلکه در حقیقت، این کلام در برابر گفتار عده‌ای از اهل سنت است که شهادت آن حضرت را خارج از مسجد بیان کرده‌اند. علاوه بر اینکه سند روایت فوق ضعیف است زیرا در سلسله راویان آن «وهب بن وهب ابی البختری» است؛ وی از راویان اهل سنت است و نه تنها وثاقتش ثابت نشده بلکه از نظر شیعه و اهل سنت وی فردی مردود و متروک و ضعیف است.

۲.۴.۱ - نظر شیعه

مرحوم نجاشی در شرح حال او چنین می‌نگارد: وهب بن وهب بن عبدالله بن زمعة بن الاسود بن المطلب بن اسد بن عبد العزی ابو البختری.... وکان کذابا. وهب بن وهب بن عبدالله... ابو البختری... فردی بسیار دروغگو بود.
شیخ طوسی در تهذیب الاحکام او را ضعیف می‌شمرد: وهب بن وهب وهو ضعیف جدا عند اصحاب الحدیث. نزد علمای حدیث شناس، وهب بن وهب، فردی بسیار ضعیف است.
شیخ حسن فرزند شهید ثانی، احتجاج به روایت ابی البختری را نمی‌پذیرد: وامّا الاحتجاج بروایة وهب فلیس بشیء. احتجاج به روایت ابی البختری به هیچ عنوان مورد پذیرش نیست.
وی در جای دیگر می‌نویسد: لم نر فیه خیر بل شرا، وحاله مشهور. خیری در ابی البختری ندیده‌ایم بلکه هر چه هست شر است و حال او مشهور است.
علامه حلی نیز به روغگویی ابی البختری تصریح می‌کند: ۱. وهب بن وهب بن عبدالله بن زمعة بن الاسود بن المطلب بن عبد العزی، ابو البختری... وکان کذابا قاضیا عامیا، الا ان له احادیث عن جعفر بن محمد (علیه‌السّلام) کلها لا یوثق بها. وی قاضی اهل سنت و فردی بسیار دروغگو بود وی احادیثی از امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) نقل کرده است که هیچ‌کدام‌شان مورد اعتماد نیست.
مرحوم تستری بعد از ذکر عبارت علامه حلی که فرمود: «کلها لا یوثق بها»، می‌نویسد: فالمراد: لا یوثق بشیء من حدیثه. مقصود این است که هیچکدام از احادیث ابی البختری مورد اعتماد نیست.
مرحوم ابن داود حلی نیز درباره او چنین می‌نویسد: کذاب عامی قضی لهارون (جش) کان کذابا... عن الفضل بن (شاذان) انه قال: کان ابو البختری من اکذب البریة. ابوالبختری اهل سنت و قاضی دربار‌ هارون الرشید بود، وی فردی بسیار دروغگو بود ... فضل بن شاذان می‌گوید ابوالبختری از دروغگو‌ترین موجودات می‌باشد.
اما جالب اینجاست که این راوی از نظر اهل سنت نیز فردی مطرود است که در ادامه به تفصیل نظر آنان را در این‌باره می‌آوریم:

۲.۴.۲ - نظر اهل سنت

عده زیادی از علمای اهل سنت ابوالبختری را فردی غیر قابل اعتماد و دروغگو می‌دانند که به عنوان نمونه نظر تعدادی از آنها را ذکر می‌کنیم:
احمد بن حنبل او را بسیار دروغگو می‌داند: قیل لاحمد بن حنبل... ذاک الکذاب ابو البختری. نظر احمد را مورد یکی از روایات فقهی جویا شدند، احمد پاسخ داد این مطلب را ابوالبختری کذاب روایت کرده است.
مسلم بن حجاج نیز روایات او را قبول ندارد: مسلم بن الحجاج یقول ابو البختری وهب بن وهب القاضی القرشی متروک الحدیث. مسلم بن الحجاج می‌گفت: ابو البختری وهب بن وهب قاضی قریشی روایاتش ترک می‌شود [به آن عمل نمی‌شود].
نسائی نیز همانند مسلم احادیث او را مردود می‌داند: اخبرنا البرقانی اخبرنا احمد بن سعید بن سعد قال حدثنا عبد الکریم بن احمد بن شعیب النسائی حدثنا ابی قال وهب بن وهب ابو البختری متروک الحدیث. عبدالکریم فرزند نسائی به نقل از پدرش می‌گوید: وهب بن وهب ابو البختری روایاتش ترک می‌شود.
عثمان بن ابی شیبه استاد محمد بن اسماعیل بخاری، وی را دجال می‌داند: عثمان بن ابی شیبة یقول وهب بن وهب یعنی القرشی ذاک دجال اری انه یبعث یوم القیامة دجالا. عثمان بن ابی شیبه می‌گفت: او دجال است و به نظر من روز قیامت به صورت دجال محشور می‌شود.
ابن ندیم او را در حدیث ضعیف می‌داند: ابو البختری وهب بن وهب بن کثیر بن عبدالله... کان ضعیفا فی الحدیث. وی در حدیث شناسی ضعیف است [احادیث وی ضعیف می‌باشد].
یحیی بن معین او را وضاع و جعل کننده حدیث می‌شمرد: عباس بن محمد قال سمعت یحیی بن معین یقول وابو البختری کان یاخذ فلسا فیتذکر عامة اللیل یضع الحدیث. عباس بن محمد می‌گوید از یحیی بن معین شنیدم که می‌گفت: ابو البختری همیشه پول ناچیزی دریافت می‌کند و در مقابل آن در طول شب حدیث جعل می‌کند.
وی در جای دیگر لقب دشمن خدا به او می‌دهد: احمد بن محمد بن القاسم بن محرر قال سمعت یحیی بن معین یقول ابو البختری یعنی القرشی کذاب عدو الله خبیث. احمد بن محمد بن قاسم بن محرر می‌گوید از یحیی بن معین شنیدم که می‌گفت: ابو البختری همین فرد قریشی است که کذاب و دشمن خدا و خبیث می‌باشد.

۲.۵ - روایت لیث بن سعد

اخبرنا ابوالقاسم اسماعیل بن احمد انا احمد بن محمد بن احمد انا عیسی بن علی نا عبدالله بن محمد البغوی نا ا حمد بن منصور نا یحیی بن بکیر المصری اخبرنی اللیث بن سعد ان عبد الرحمن بن ملجم ضرب علیا فی صلاة الصبح علی دهش بسیف کان سمه بالسم ومات من یومه. لیث بن سعد می‌گوید: علی (علیه‌السّلام) در حال نماز صبح، مورد ضربت شمشیر مسموم ابن ملجم قرار گرفت و بدان سبب درگذشت (به شهادت رسید).
همانطور که گذشت از منظر روایات شهادت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) در مسجد و در نماز رخ داده بود، حال در ادامه نظر عالمان شیعه و اهل سنت را در این زمینه ذکر می‌کنیم:

۲.۶ - نظر شیخ مفید

شیخ مفید (رحمه‌الله) می‌نویسد: قَتَلَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ الْمُرَادِیُّ (لَعَنَهُ اللَّهُ) فِی‌ مَسْجِدِ الْکُوفَةِ وَ قَدْ خَرَجَ‌ (علیه‌السّلام) یُوقِظُ النَّاسَ لِصَلَاةِ الصُّبْحِ لَیْلَةَ تِسْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَان‌ وَ قَدْ کَانَ ارْتَصَدَهُ مِنْ اَوَّلِ اللَّیْلِ لِذَلِکَ فَلَمَّا مَرَّ بِهِ فِی الْمَسْجِدِ وَ هُوَ مُسْتَخِفٌّ بِاَمْرِهِ مُمَاکِرٌ بِاِظْهَارِ النَّوْمِ فِی جُمْلَةِ النِّیَامِ ثَارَ اِلَیْهِ‌ فَضَرَبَهُ عَلَی اُمِّ رَاْسِهِ بِالسَّیْف‌. شهادت امام علی (علیه‌السّلام) توسط ابن ملجم و در مسجد کوفه بود (این حادثه) وقتی بود که آن‌حضرت در شب نوزدهم ماه رمضان از خانه بیرون آمد تا مردم را برای نماز صبح بیدار کند، او (ابن ملجم) از سر شب چشم به راه بود، آنگاه که امام (علیه‌السّلام) در مسجد بر او گذر کرد در حالی که وی خود را به خواب زده بود، به او حمله کرد و با شمشیرش بر سر آن حضرت زد.

۲.۷ - نظر امین‌الاسلام طبرسی

امین‌الاسلام طبرسی (رحمه‌الله) چنین می‌نویسد: وَ قَدْ خَرَجَ لِصَلَاةِ الْفَجْرِ لَیْلَةَ تِسْعَةَ عَشَرَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَ هُوَ یُنَادِی الصَّلَاةَ الصَّلَاةَ فِی الْمَسْجِدِ الْاَعْظَمِ بِالْکُوفَةِ فَضَرَبَهُ بِالسَّیْفِ. امام علی (علیه‌السّلام) شب نوزدهم ماه رمضان برای اقامه نماز صبح از منزل بیرون آمد در حالی که در میان مسجد کوفه مردم را برای نماز صدا می‌زد، آنگاه ابن ملجم ملعون با شمشیر بر سر آن‌حضرت ضربت وارد نمود.

۲.۸ - نظر علامه مجلسی

علامه مجلسی (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) ضمن بیان تفصیل ماجرا، چنین می‌نویسد: وَ الرِّوَایَةُ الصَّحِیحَةُ اَنَّهُ بَاتَ فِی الْمَسْجِدِ وَ مَعَهُ رَجُلَانِ اَحَدُهُمَا شَبِیبُ بْنُ بحیرة [۲۶]     وَ الْآخَرُ وَرْدَانُ بْنُ مُجَالِدٍ یُسَاعِدَانِهِ عَلَی قَتْلِ عَلِیٍّ ع‌... َ ثُمَّ تَرَکَهُ وَ عَدَلَ عَنْهُ اِلَی مِحْرَابِهِ وَ قَامَ قَائِماً یُصَلِّی وَ کَانَ ع یُطِیلُ الرُّکُوعَ وَ السُّجُودَ فِی الصَّلَاةِ کَعَادَتِهِ فِی الْفَرَائِضِ وَ النَّوَافِلِ حَاضِراً قَلْبُهُ فَلَمَّا اَحَسَّ بِهِ فَنَهَضَ الْمَلْعُونُ مُسْرِعاً وَ اَقْبَلَ یَمْشِی حَتَّی وَقَفَ بِاِزَاءِ الْاُسْطُوَانَةِ الَّتِی کَانَ الْاِمَامُ ع یُصَلِّی عَلَیْهَا فَاَمْهَلَهُ حَتَّی صَلَّی الرَّکْعَةَ الْاُولَی وَ رَکَعَ وَ سَجَدَ السَّجْدَةَ الْاُولَی مِنْهَا وَ رَفَعَ رَاْسَهُ فَعِنْدَ ذَلِکَ اَخَذَ السَّیْفَ وَ هَزَّهُ ثُمَّ ضَرَبَهُ عَلَی رَاْسِهِ الْمُکَرَّمِ الشَّرِیف‌.
روایت صحیح این است که او [ابن ملجم] در مسجد خوابیده بود در حالی که دو نفر به نام‌های شبیب بن بحیره و وردان بن مجالد او را در قتل‌های (علیه‌السّلام) کمک می‌کردند ... [بعد از آنکه حضرت علی (علیه‌الصلاةوالسلام) ابن ملجم را از خواب بیدار کرد] او را ترک کرد و از او به سمت محرابش روی گردان شد و ایستاده نماز خواند و طبق عادتش در نماز‌های واجب و مستحبی، با حضور قلب، رکوع و سجودش را طولانی کرد و هنگامی که او را احساس کرد، آن ملعون مسیر را به سرعت پیمود و جلو آمد و حرکت کرد تا روبروی استوانه‌ای که امام بر آن نماز می‌خواند ایستاد. سپس مهلت داد تا آن حضرت رکعت اول را خواند و رکوع رفت و سپس سجده اول رفت و هنگامی که سر خود را بلند کرد او شمشیر را گرفته و تکان داد و بر سر مبارک آن حضرت زد.

۲.۹ - گزارش عده‌ای از سیره نویسان

روی جماعة من اهل السیر: منهم ابو مخنف لوط بن یحیی و اسماعیل بن راشد (وابو هشام الرفاعی) وابو عمرو الثقفی وغیرهم... وتقلدوا اسیافهم ومضوا وجلسوامقابل السدة التی کان یخرج منها امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) الی الصلاة... فدخل (علی علیه السلام) المسجد فسبقه ابن ملجم فضربه بالسیف.
عده‌ای از سیره نویسان [مورخان] همانند ابومخنف، اسماعیل بن راشد، ابوعمرو ثقفی و دیگران روایت کردند: ابن ملجم با همدستانش شمشیرهای خود را گرفته و در مقابل دری که علی (علیه‌السّلام) از آنجا وارد مسجد می‌شد نشستند، علی (علیه‌السّلام) وارد مسجد شد، ابن ملجم جلو آمد و با شمشیر بر سر آن‌حضرت زد.

۲.۱۰ - نظر ابوالحسن ماوردی

ابوالحسن ماوردی (اهل سنت): وَاَحْرَمَ بِرَکْعَتِی الْفَجْرِ فَاَمْسَکَ ابْنُ مُلْجِمٍ عَنْهُ فِی الرَّکْعَةِ الْاُولَی... فَلَمَّا قَامَ اِلَی الثَّانِیَةِ ضَرْبَهُ فِی سُجُودِهِ ضَرْبَةً فَلَقَ بِهَا هَامَتَهُ. علی (علیه‌السّلام) نماز صبح را شروع کرد، ابن ملجم در رکعت نخست دست نگه داشت ... سپس در سجده رکعت دوم نماز ضربتی وارد آورد و پیشانی او را شکافت.

۲.۱۱ - نظر ابن طاهر مقدسی

ابن طاهر مقدسی (اهل سنت): ودخل علی المسجد ونبه النیام فرکل ابن ملجم برجله وهو ملتف بعباءة وافتتح رکعتی الفجر فاتاه ابن ملجم علیه لعائن الله فضربه علی صلعته. علی (علیه‌السّلام) وارد مسجد شد و (برای نماز) مردم را از خواب بیدار کرد، آنگاه ابن ملجم را که با عبا خودش را پیچیده بود، بیدار نمود و خود نماز صبح را شروع کرد، در این هنگام ابن ملجم ملعون ضربتی بر سر او وارد کرد.

۲.۱۲ - نظر ابن اعثم کوفی

ابن اعثم کوفی (اهل سنت): تناول سیفه وجاء حتی دخل المسجد ورمی بنفسه بین النیام واذن علی رضی الله عنه ودخل المسجد فجعل ینبه من فی المسجد من النیام ثم صار الی حرابه فوقف فیه فافتتح الصلاة فلما رکع وسجد سجدة واستوی قاعدا واراد ان یسجد الثانیة ضربه ابن ملجم ضربه علی راسه. ابن ملجم شمشیر را برداشت و آمد تا آنجا که داخل مسجد شد، خودش را در میان مردمی که خوابیده بودند جا داد، علی (علیه‌السّلام) اذان گفت و داخل مسجد شد و آنهایی را که خواب بودند بیدار نمود، سپس به سمت محراب رفت و نماز صبح را آغاز کرد، آنگاه که رکوع و سجده را بجا آورد و ایستاد و خواست تا سجده دوم را بجا آورد، ضربتی بر فرق او فرو آورد.

۲.۱۳ - نظر سبط بن جوزی

دانشمند معروف اهل تسنّن سبط بن جوزی می‌نویسد: هنگامی که علی (علیه‌السّلام) در محراب قرار گرفت، چند نفر به او حمله کردند و ابن ملجم ضربتی بر آن حضرت فرود آورد. فلما حصل علی فی المحراب هجموا علیه فضربه ابن ملجم... وتاخر علی عن المحراب، وقدم جعدة فصلی بالناس. وقتی علی (علیه‌السّلام) در محراب به نماز ایستاد دشمنان بر او هجوم برده و ابن ملجم با شمشیر به [فَرق سر] ایشان ضربه زد ... علی (علیه‌السّلام) از محراب عقب آمده و جعدة بن هبیرة برای مردم نماز خواند.

۲.۱۴ - نظر ابن ابی الدّنیا

حدثنا الحسین حدثنا عبدالله قال حدثنی ابی عن هشام بن محمد قال حدثنی عمر بن عبد الرحمن بن نفیع بن جعدة بن هبیرة انه لما ضرب ابن ملجم علیا (علیه‌السّلام) وهو فی الصلاة. زمانی که ابن ملجم به علی (علیه‌السّلام) ضربت زد، ایشان مشغول نماز بود.
وی در نقل دیگر، با تصریح بیشتری به جزئیات ماجرا می‌پردازد:
قال ابن ابی الدّنیا: حدّثنا الحسین، حدّثنا عبدالله، قال: حدّثنی ابی رحمه الله، عن هشام بن محمّد، قال: حدّثنی رجل من النّخع، عن صالح بن میثم، عن عمران بن میثم، عن ابیه، قال: انّ علیّاً خرج [الی صلاة الصّبح] فکبّر فی الصّلاة ثمّ قرا من سورة الانبیاء احدی عشرة آیة ثمّ ضربه ابن ملجم من الصفّ علی قرنه. علی (علیه‌السّلام) برای نماز صبح خارج شد، تکبیر نماز را گفت و ۱۱ آیه از سوره انبیاء را قرائت نمود سپس ابن ملجم از صف نماز بیرون آمده و بر فرق ایشان ضربت زد.


همانطور که در صدر این نوشتار ذکر کردیم، دیدگاه دوم، دیدگاه عده‌ای از اهل سنت است که معتقدند شهادت آن حضرت در خارج از مسجد بوده است. در این مجال نظر برخی از آنان را ذکر می‌کنیم:

۳.۱ - ابن جریر طبری

واخذوا اسیافهم وجلسوا مقابل السدة التی یخرج منها علی فلما خرج... ضربه ابن ملجم فی قرنه بالسیف. ابن ملجم با همدستانش شمشیرهای خود را گرفته و در مقابل دری که علی (علیه‌السّلام) از آنجا وارد مسجد می‌شد نشستند. آنگاه که علی (علیه‌السّلام) خارج شد ... ابن ملجم با شمشیر ضربتی به فرق او وارد آورد

۳.۲ - مسعودی

واخذوا اسیافهم وقعدوا مقابلین لباب السدة التی یخرج منها علی للمسجد وکان علی یخرج کل غداة اول الآذان یوقظ الناس للصلاة... وخرج علی رضی الله عنه وضربه ابن ملجم علی راسه بالسیف فی قرنه.
[۳۶] مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (متوفای۳۴۶هـ)، مروج الذهب، ج۲، ص۴۱۳-۴۱۴.
ابن ملجم با همدستانش شمشیرهای خود را گرفته و در مقابل دری که علی (علیه‌السّلام) از آنجا وارد مسجد می‌شد نشستند. علی (علیه‌السّلام) هر روز برای نماز به مسجد می‌آمد و مردم را بیدار می‌کرد .... علی (علیه‌السّلام) خارج شد و ابن ملجم ضربتی به فرق سر او زد.


چنانچه گذشت بنابر روایت معتبر و متعدد و دیدگاه‌ اندیشمندان امامی و برخی از عالمان اهل سنت، به یقین شهادت آن حضرت توسط ابن ملجم ملعون، در محراب مسجد کوفه در حین نماز صبح رخ داده است. دیدگاه دیگری نیز که مربوط به برخی از اهل سنت بود که شهادت را خارج از مسجد می‌دانستند که طبیعتا از آنجایی که این دیدگاه پشتوانه محکم علمی ندارد از نظر ما مورد قبول نیست.


۱. شیخ صدوق، محمد بن علی (متوفای۳۸۱ه)، عیون اخبار الرضا (علیه‌السّلام)، ج۲، ص۲۶۵-۲۶۶، تحقیق:تصحیح وتعلیق وتقدیم:الشیخ حسین الاعلمی، ناشر:مؤسسة الاعلمی للمطبوعات - بیروت – لبنان، سال چاپ:۱۴۰۴-۱۹۸۴.    
۲. ترابی شهررضایی، اکبر، پژوهشی در علم رجال، ص۳۴۵.
۳. فاضل لنکرانی، محمد، نهایة التقریر فی مباحث الصلاة، تقریر بحث البروجردی، ج۳. ص۲۳۲، ناشر:مرکز فقه الائمة الاطهار (علیهم‌السّلام).    
۴. نجاشی، احمد بن علی (متوفای۴۵۰ه)، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‌رجال النجاشی، ص۹۴، تحقیق:السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی قم، الطبعة:الخامسة، ۱۴۱۶ه.    
۵. نجاشی، احمد بن علی (متوفای۴۵۰ه)، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‌رجال النجاشی، ص۲۵۷، تحقیق:السید موسی الشبیری الزنجانی، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی قم، الطبعة:الخامسة، ۱۴۱۶ه.    
۶. شیخ طوسی، محمد بن حسن (متوفای۴۶۰ه)، الفهرست، ص۹۸، تحقیق:الشیخ جواد القیومی، ‌ ناشر:مؤسسة نشر الفقاهة، ‌ چاپخانه:مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی۱۴۱۷.    
۷. شیخ طوسی، محمد بن حسن (متوفای۴۶۰ه)، الامالی، ص۳۶۵، تحقیق:قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة، ناشر:دار الثقافة قم، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۴ه.    
۸. مشهدی حائری، محمد بن جعفر (متوفای۶۱۰ه)، المزار، ص۲۹۸، تحقیق:جواد القیومی الاصفهانی، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة:الاولی، رمضان المبارک ۱۴۱۹ه.    
۹. حمیری قمی، عبدالله بن جعفر (متوفای ۳۰۴ق)، قرب الاسناد، ص۱۴۳، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، ناشر:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث، چاپخانه:مهر - قم، چاپ:الاولی، سال چاپ:۱۴۱۳ ه.    
۱۰. نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب‌رجال النجاشی، ص۴۳۰، چاپ:پنجم، سال چاپ:۱۴۱۶ه. ق، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.    
۱۱. شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۹، ص۷۷، تحقیق:السید حسن الموسوی الخرسان، چاپ چهارم، سال چاپ:۱۳۶۵ ش، ناشر:دار الکتب الاسلامیة، تهران.    
۱۲. عاملی، حسن بن زین‌الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین (قسم الفقه)، ج۲، ص۶۵.    
۱۳. عاملی، حسن بن زین‌الدین، التحریر الطاووسی، ص۵۸۷، تحقیق:فاضل الجواهری، چاپ اول، سال چاپ ۱۴۱۱ه. ق، ناشر:مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی - قم المقدسة.    
۱۴. علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص۴۱۴، ‌تحقیق:الشیخ جواد القیومی، چاپ:اول، سال چاپ:عید الغدیر ۱۴۱۷ه. ق، ناشر:مؤسسة نشر الفقاهة.    
۱۵. تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، ج۱۰، ص۴۵۸، تحقیق:مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ:اول، سال چاپ:۱۴۲۲ه. ق، ناشر:مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.    
۱۶. ابن داود حلی، حسن‌ بن‌ علی‌، رجال ابن داود، ص۲۸۳، تحقیق:السید محمد صادق آل بحر العلوم، سال چاپ:۱۳۹۲ ق- ۱۹۷۲ م، ناشر:منشورات مطبعة الحیدریة - النجف الاشرف.    
۱۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۶۰، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۱۸. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۶۰، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۱۹. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۶۰، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۰. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۶۰، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۱. ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۱۳۰، الوفاة:۳۸۵، دار النشر:دار المعرفة - بیروت - ۱۳۹۸ – ۱۹۷۸.    
۲۲. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۵۹، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۳. خطیب بغدادی، احمد بن علی الوفاة:۴۶۳، تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۴۵۹، ناشر:دار الکتب العلمیة، بیروت.    
۲۴. ابن عساکر، علی بن الحسن، (متوفای۵۷۱ه)، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۲، ص۵۵۷، تحقیق:محب الدین ابی سعید عمر بن غرامة العمری، ناشر:دار الفکر - بیروت - ۱۹۹۵.    
۲۵. شیخ مفید، محمد بن محمد (متوفای ۴۱۳ه)، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۹-۲۰، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع - بیروت – لبنان، سال چاپ:۱۴۱۴ - ۱۹۹۳ م.    
۲۶. طبرسی، فضل بن حسن (متوفای۵۴۸ه)، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱ ص۳۰۹، تحقیق و نشر:تحقیق مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لاحیاء التراث قم، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۷ه.    
۲۷. مجلسی، محمدباقر، متوفای۱۱۱۱ق، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۲، ص۲۸۰-۲۸۱، تحقیق:محمد الباقر البهبودی، ناشر:مؤسسة الوفاء - بیروت - لبنان، الطبعة:الثانیة المصححة، ۱۴۰۳ه - ۱۹۸۳م.    
۲۸. شیخ مفید، محمد بن محمد، (متوفای ۴۱۳ه)، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ج۱، ص۱۷-۲۰، تحقیق:مؤسسة آل البیت (علیهم‌السّلام) لتحقیق التراث، ناشر:دار المفید للطباعة والنشر والتوزیع - بیروت – لبنان، سال چاپ:۱۴۱۴ - ۱۹۹۳ م.    
۲۹. ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد (المتوفی:۴۵۰ه)، الحاوی فی فقه الشافعی، ج۱۳، ص۱۱۳، الناشر:دار الکتب العلمیة، الطبعة:الاولی ۱۴۱۴ه - ۱۹۹۴.    
۳۰. مقدسی، مطهر بن طاهر (المتوفی:نحو ۳۵۵ه)، البدء و التاریخ، ج۵، ص۲۳۲، الناشر:مکتبة الثقافة الدینیة، بور سعید.    
۳۱. ابن اعثم کوفی، احمد بن اعثم (متوفای۳۱۴ه)، کتاب الفتوح، ج۴، ص۲۷۸، تحقیق:علی شیری (ماجستر فی التاریخ الاسلامی)، ناشر:دار الاضواء للطباعة والنشر والتوزیع بیروت، الطبعة:الاولی، ۱۴۱۱ه.    
۳۲. ابن جوزی، سبط بن جوزی، تذکرة الخواص، ص۱۶۲.    
۳۳. ابن ابی الدنیا، ‌عبدالله‌ بن‌ محمد، مقتل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه‌السّلام) روایة الحسین بن صفوان البرذعی، ص۳۰، تحقیق:ابراهیم صالح، چاپ اول، ‌ ناشر:دار البشائر، ‌ دمشق، ‌سال چاپ:۱۴۲۲ ه. ق.    
۳۴. ابن ابی الدنیا، ‌عبدالله‌ بن‌ محمد، مقتل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه‌السّلام) روایة الحسین بن صفوان البرذعی، ص۳۰، تحقیق:ابراهیم صالح، چاپ اول، ‌ ناشر:دار البشائر، ‌ دمشق، ‌سال چاپ:۱۴۲۲ ه. ق.    
۳۵. طبری، محمد بن جریر (متوفای۳۱۰)، تاریخ الطبری، ج۴ ص۱۱۱، ناشر:دار الکتب العلمیة - بیروت.    
۳۶. مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (متوفای۳۴۶هـ)، مروج الذهب، ج۲، ص۴۱۳-۴۱۴.



موسسه تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر (عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف)، برگرفته از مقاله «آیا امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام در محراب عبادت به شهادت رسید؟»، تاریخ بازیابی ۹۷/۲/۲۳.    



جعبه ابزار