تصوف در آسیا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تاریخ تصوف در
فرهنگبرای فرهنگ تعاریف مختلفی کرده‌اند، به طور کلی فرهنگ، عبارت است از عقیده، برداشت و تلقی هر انسانی از واقعیات و حقایق عالم و نیز خلقیات فردی و خلقیات اجتماعی و ملی
و
تمدناین واژه از اصل عربی «مدینه» گرفته شده و به معنای اقامت در شهر و خو گرفتن به اخلاق مردم آن به کار رفته است
آسیای جنوب شرقی ، خصوصاً
اندونزیجمهوری اندونزی کشوری است مرکب از جزیره‌های بسیار که در مجمع الجزایر مالایا بین هند و چین و استرالیا قرار گرفته است
و مالزی ، با ظهور و گسترش
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
در
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
هفتم/ سیزدهم در این منطقه، پیوند خورده است.

فهرست مندرجات

۱ - نقش صوفیه در اسلام آسیا
۲ - رابطه حکام و تصوف
       ۲.۱ - استفاده سیاسی
       ۲.۲ - تأکید بر پیروی شریعت
۳ - اندیشه وحدت وجود
۴ - موافقان اندیشه وحدت وجود
       ۴.۱ - حمزه فنصوری
       ۴.۲ - انتشار سریع اندیشه
۵ - مخالفان اندیشه وحدت وجود
       ۵.۱ - نورالدین رانیری
              ۵.۱.۱ - نفی وحدت وجود
              ۵.۱.۲ - خارجان از دین
              ۵.۱.۳ - هماهنگی شریعت و طریقت
              ۵.۱.۴ - عاقبت رانیری
۶ - اوج مباحث وحدت وجود
۷ - ورود تصوف به آسیای جنوب شرقی
       ۷.۱ - محل تحصیل مبلغان صوفی
       ۷.۲ - عبدالرئوف سینکیلی
              ۷.۲.۱ - معرفی عبدالرئوف
              ۷.۲.۲ - نظرات ابن عربی
              ۷.۲.۳ - هدف عبدالرئوف
       ۷.۳ - محمدیوسف بن عبداللّه
       ۷.۴ - عبدالصمد پالیمبانی
۸ - حمله به سلاسل صوفیه
       ۸.۱ - استعمارگران خارجی
       ۸.۲ - جریانات اصلاح طلب اسلامی
۹ - ورود تجانیه به آسیای جنوبی
۱۰ - تضعیف تصوف در آسیای جنوبی
۱۱ - همراه‌ شدن با نیازهای روز
۱۲ - تصوف موفق در آسیای جنوبی
۱۳ - فهرست منابع
۱۴ - پانویس
۱۵ - منبع

نقش صوفیه در اسلام آسیا



به نظر پژوهش‌گران، صوفیان در اسلامی شدن  آسیای جنوب شرقی ، خصوصاً
اندونزیجمهوری اندونزی کشوری است مرکب از جزیره‌های بسیار که در مجمع الجزایر مالایا بین هند و چین و استرالیا قرار گرفته است
و مالزی ، که گویا تا
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
نهم/ پانزدهم طول کشید، نقش مهمی داشته‌اند.
[۱] مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۱۸ـ۱۹، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.

به عقیده آنان صوفیان پس از سقوط
بغدادبغداد: پایتخت فعلى كشور عراق است
به دست مغولان ، همراه با تجار و کشتی‌های بازرگانی تعالیم اسلام را همراه با افکار صوفیانه به مالاکا (واقع در مالزی امروزی) آوردند.
البته در اسناد این دوره، به طور مشخص از هیچ‌یک از طریقت‌های تصوف ذکری به میان نیامده است.
[۲] مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۱۸، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.


رابطه حکام و تصوف




← استفاده سیاسی


ظاهراً در آغاز، حاکمان و قدرت‌مندان از صوفیان حمایت و برای توجیه
قدرتقدرت یکی از صفات الهی است
و
مشروعیتمشروعیت یعنی کیفیت ارزیابی شدن مثبت، اعتبار قانونی یافتن و مورد قبول قرار گرفتن از جانب یکایک حکمرانان، نهادها و نهضت‌های سیاسی و از طریق نظام‌های مرجعیت به واسطه انطباق این‌گونه نهادها و نظام‌های مرجعیت با قانون، اصل یا منبع ایجاد مرجعیت و اقتدار است
حکومتحکومت چهار معنی دارد: ۱
خود از تعالیم عرفانی
ابن عربیبدون تردید، ابن عربی، یکی از بزرگ ترین عارفان تاریخ است
و مکتب او، مانند نظریه انسان کامل ، استفاده می‌کردند.

← تأکید بر پیروی شریعت


با این حال بر لزوم پیروی از
شریعتشَریعت به معنی آنچه خداوند متعال براى بندگان خود وضع و تشریع کرده است، می باشد
نیز تأکید داشتند، ازین‌رو با صوفیانی که از نظر حاکمان محلی و عالمان دینی مرتد شناخته می‌شدند بشدت مقابله می‌کردند، چنان‌که یکی از این صوفیان به نام سیتی جنار ، که زندگی و سخنانش را شبیه حلاج دانسته‌اند، در ۹۲۲/ ۱۵۱۶ اعدام شد.
تا قرن یازدهم نیز چند تن دیگر از این گروه صوفیان محکوم به مرگ شدند.

اندیشه وحدت وجود



عالمان دینی و حاکمان محلی به اندیشه وحدت وجود حساسیت نشان می‌دادند و این موجب حکم
ارتدادکافر شدن پس از مسلمانی را ارتداد گویند
و اعدام عده‌ای از
صوفیهصوفیه که از آنان به «اهل طریقت» یاد می‌کنند، گروهی‌اند که از اواخر قرن دوم هجری در جامعه اسلامی پدید آمدند
شد.

موافقان اندیشه وحدت وجود




← حمزه فنصوری


مشهورترین نماینده
سلسله قادریهسلسله قادریه سلسله قادریه به شیخ عبدالقادر گیلانی یا جیلانی (متوفی ۵۶۱)، که مشهور به غوث گیلانی و از سادات حسنی است، منسوب است
و اندیشه وحدت وجود، در آسیای جنوب شرقی
حمزه فنصوریحمزه فَنْصوری، صوفی و ادیب نامدار مجمع الجزایر مالی در قرن دهم/ شانزدهم است
(قرن دهم/ شانزدهم) است که از پیشروان
اشاعهاشاعه در سه معنا به کار رفته است: ۱
تفکر اسلامی در این منطقه محسوب می‌شود.
مرید او، شمس‌الدین سوماترانی (متوفی ۱۰۴۰)، نیز صاحب آثاری در و
عرفانشناختی که بر اثر سیر و سلوک و مجاهدت با نفس از دریافت‌های باطنی، به‌دست می‌آید را عرفان گویند
بود.

← انتشار سریع اندیشه


مشابهت‌های موجود میان اندیشه وحدت وجود، آیین هندو و
بودابودا، لقب بنیانگذار آیین بودای در سانسکریت به معنای کسی است که به روشن بینی و اشراق رسیده است
و تأثیر درازمدت این دو آیین در آسیای جنوب شرقی، سبب شد اندیشه وحدت وجود که بیش‌تر از طریق فنصوری و سوماترانی معرفی شده بود، بسرعت انتشار یابد.

مخالفان اندیشه وحدت وجود




← نورالدین رانیری


از دیگر صوفیان مهم این منطقه، نورالدین رانیری (متوفی ۱۰۶۸) است.

←← نفی وحدت وجود


وی که از پیروان احمد سرهندی ، صوفی اصلاح طلب هندی بود، حدود ۲۹ کتاب نوشت که بیش‌تر آن‌ها در نفی تعالیم وحدت وجودی فنصوری و سوماترانی بود، آثار وی هنوز در مراکز دینی سنّتی مالزی تدریس می‌شود.

←← خارجان از دین


رانیری در کتاب تبیان فی معرفة الادیان ، ۷۲ گروه را خارج از
اسلاماسلام، گرویدن به آیین آسمانی حضرت محمد صلّی اللّه علیه و آله را گویند که یکی از ادیان توحیدی و ابراهیمی است و از جامعیت خاصی نسبت به دیگر ادیان برخوردار است
دانسته است که پیروان فنصوری و سوماترانی از آن جمله‌اند.
وی که معتقد بود اندیشه
وحدت وجوداندیشه وحدت وجود، از‌ اندیشه‌های اساسی عرفان نظری اسلامی بوده و ابن عربی و مولانا از قلل رفیع آن هستند
مردم را دچار سر در گمی و انحراف از اسلام کرده است، در دوره هفت ساله
قضاوت«قضاوت» که عبارت از داوری کردن برای رفع نزاع و کشمکش در میان مردم است، یکی از منصب‏های بزرگی است که از جانب خداوند متعال برای پیغمبر صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام و از جانب آنان برای فقیه جامع‌الشرایط تعیین شده است
و
شیخ الاسلامیشیخ الاسلام، منصب عالی روحانی بود که به یکی از بهترین عالمان روحانی داده می شد و او به دعاوی شرعی، امر به معروف و نهی از منکر، نظارت بر امور حسبی و امور عالی روحانیون
خود در زمان سلطان اسکندر دوم (۱۰۴۷ـ۱۰۵۱/ ۱۶۳۷ـ۱۶۴۱)،
سلطانسلطان‏ به معنای تسلط‌دارنده و در اصطلاح به حاکم و سرپرست یک جامعه گفته می‌شود
را واداشت نسبت به وحدت وجودی‌ها شدت عمل نشان دهد و آن‌ها را وادار به
توبهپشیمانی و بازگشت از گناه همراه با تصمیم بر ترک آن را توبه گویند و از این عنوان به مناسبت در بابهای طهارت، صلات، حج، نکاح و حدود سخن رفته است
کند.

←← هماهنگی شریعت و طریقت


رانیری بر هماهنگ ساختن
شریعتشَریعت به معنی آنچه خداوند متعال براى بندگان خود وضع و تشریع کرده است، می باشد
و طریقت تأکید بسیار داشت.
کتاب الصراط المستقیم او، اولین کتاب در باره مسائل فقهی در مالزی است.

←← عاقبت رانیری


وی با از دست دادن حمایت جانشینِ اسکندر دوم به هند رفت و چهارده سال بعد در هند وفات یافت.
[۳] مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۷۹، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.


اوج مباحث وحدت وجود



در قرن یازدهم و دوازدهم، میان آن دسته از علمای دینی که با تکیه بر آثار مدافع سرسخت عرفان متشرعانه بودند و صوفیانی که می‌کوشیدند عقاید عرفانی اسلامی را با اندیشه‌ها و مناسک آیین‌های هندو و بودا تلفیق کنند، بخصوص در باره وحدت وجود بحث‌هایی در گرفت که سبب
ابهامابهام به معنی پوشیدگی می باشد و نیز به انگشت شست دست و پا هم اطلاق می شود
و سر در گمی دینی مالایایی شد.
[۴] دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۳، ص۲۹ـ۳۰.

این موضوع توجه عالمان و صوفیان
مکهمَکّه نام شهری است در کشور پادشاهی عربستان سعودی واقع در شبه جزیره عربستان که اعمال حج در آن انجام می‌شود
و
مدینهمدینه یکی از شهرهای اصلی کشور عربستان هست
را نیز جلب کرد، چنان‌که ابراهیم کورانی (متوفی ۱۱۰۲) با نوشتن کتاب‌هایی سعی کرد به مشکلات دینی مردم در این باب پاسخ گوید.

ورود تصوف به آسیای جنوب شرقی



به نظر می‌رسد که در اواخر قرن یازدهم، اصلاح دینی و مبارزه با آن‌چه از نظر عالمان دینی در تعالیم صوفیان
بدعتبدعت یا همان تشریع، بنیان نهادن عقیده یا عملی از پیش خود به نام دین است
شمرده می‌شد، از طریق عالمان و صوفیانی مانند احمد قُشاشی (متوفی ۱۰۷۱)، ابراهیم کورانی و عبدالکریم سمان (متوفی ۱۱۸۹) که در مدارس دینی مکه و مدینه تحصیل و تدریس کرده بودند، به آسیای جنوب شرقی راه یافت.

← محل تحصیل مبلغان صوفی


اصولاً همه مبلّغان سلسله‌های صوفیه در این منطقه، در مدارس دینی مکه و مدینه درس خوانده بودند؛ حتی شطاریه و نیز مستقیماً از هند به این مناطق نرسیدند بلکه از حرمین شریفین (مکه و مدینه) به آن‌جا راه یافتند.

← عبدالرئوف سینکیلی


از جمله عبدالرئوف سینکیلی (متوفی ۱۱۰۴/ ۱۱۰۵) که در آچه متولد شد و سپس به
حجازحجاز ناحیه‏ای در بخش مرکزی جزیرة العرب است
رفت.

←← معرفی عبدالرئوف


در آن‌جا به واسطه کورانی از تعالیم احمد قشاشی که از مشایخ شطاریه ـ قادریه بود، بهره مند شد.
سینکیلی
قرآنقرآن، در اصل مصدر است و به کتابی که بر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و آله‌و‌سلم) اختصاص پیدا کرده است گفته می‌شود
و
تفسیر بیضاویتفسیر بیضاوی، از تفاسیر مختصر و بسیار مشهور از سده ۸ق/۱۴م، تألیف ناصرالدین عبدالله بن عمر بیضاوی است
را به زبان مالایی ترجمه کرد.
تألیفاتی در فقه شافعی نیز از او به جا مانده است.
عمدة المحتاجین ، رساله معروف سینکیلی در
عرفانشناختی که بر اثر سیر و سلوک و مجاهدت با نفس از دریافت‌های باطنی، به‌دست می‌آید را عرفان گویند
، شامل آداب طریقت از جمله در باره برگزاری جلسات
ذکر‌ذکر، در لغت به معنای یادکردن، گفتن، بیان کردن، یادآوری، به زبان جاری کردن در مقابل صمت و در اصطلاح ياد كردن زبانى و قلبى خداوند است
و مناجات است.

←← نظرات ابن عربی


مخالفت وی با
ابن عربیبدون تردید، ابن عربی، یکی از بزرگ ترین عارفان تاریخ است
کمتر از رانیری بود و حتی نظریه مراتب هفت گانه وجود و انسان کاملِ ابن عربی را در آثار خود منعکس کرده است.
سینکیلی با
اعتقاداعتقاد به معنی باور قلبی داشتن است
به این‌که از نور ، صلی‌اللّه‌علیه‌وآله، و از اعیان ثابته
جهانجهان همان عالَم (به فتح لام) می‌باشد و عالم کلمه‌ای عربی است
( اعیان خارجیه ) را آفرید و اعیان خارجیه از
خداآفرینندۀ جهان هستی را خدا گویند
متمایزند، سعی داشت میان خدا و
خلقخُلُق به ضم خاء یا خُلْق، جمع اخلاق به‌معنای صورت باطنی انسان است که سیرت نیز نامیده می‌شود
تمایز قائل شود.

←← هدف عبدالرئوف


هدف اصلی او هماهنگ کردن شریعت و طریقت ( تصوف ) بود و تعالیم شطاریه را مطابق با شریعت می‌دانست.

← محمدیوسف بن عبداللّه

 
یکی دیگر از صوفیان اصلاح طلب که شاگرد کورانی نیز بود، محمدیوسف بن عبداللّه خلوتی مقاصری (متوفی ۱۰۳۷) مشهور به شیخ یوسف است.
او تصوف را خالص به یگانگی خداوند می‌دانست.
به نظر شیخ یوسف وجود خدا حقیقی و وجود مخلوقات مجازی است و به زعم او، این عقیده مشکلات وحدت وجود را حل می‌کند.
شیخ یوسف طریقت خود را، که تلفیقی از تعلیمات و خلوتیه بود، طریقت محمدیه یا
احمدیهاحمدیه نام فرقه‌ای تجدید نظر طلب در عقاید و احکام اسلامی است
می‌خواند.

← عبدالصمد پالیمبانی


یکی دیگر از تربیت یافتگان مدینه، عبدالصمد پالیمبانی (متوفی ۱۲۰۳) است که از نمایندگان تصوف غزالی بود و در هدایة السالکین و سِیَرالسالکین ، از آثار غزالی بسیار اقتباس کرده است.
وی و شاگردانش تلفیقی از تعالیم سمّانیه (شاخه‌ای از خلوتیه)، خلوتیه، نقشبندیه و قادریه را در آسیای جنوب شرقی گسترش دادند و هدف اصلی آن‌ها هماهنگ کردن طریقت با شریعت بود.

حمله به سلاسل صوفیه




← استعمارگران خارجی


در
قرنقرن به فتح قاف و راء استخوانی است در فرج که مانع جماع می‌گردد و زنی را که دارای این عیب باشد قرناء گویند
سیزدهم برخی سلسله‌های صوفیانه مانند سمانیه، قادریه، نقشبندیه و گاه شطاریه، سازمان‌ها و تشکیلاتی برای شورش علیه استعمارگران تدارک می‌دیدند، ازین‌رو در دوران استعمار هلند این سلسله‌ها مورد
تهدیدتهدید به معنی ترسانیدن کسی به وعده انجام دادن کاری علیه او یا متعلّقاتش است
و ارعاب قرار گرفتند.

← جریانات اصلاح طلب اسلامی


بتدریج با رشد جریانات ملی‌گرایانه در آغاز قرن چهاردهم، شورش‌های ضداستعماری
صوفیهصوفیه که از آنان به «اهل طریقت» یاد می‌کنند، گروهی‌اند که از اواخر قرن دوم هجری در جامعه اسلامی پدید آمدند
رو به افول نهاد و سلسله‌های صوفیانه مورد حمله جریانات اصلاح طلب اسلامی قرار گرفتند.
این جریانات بیش‌تر تحت تأثیر عقاید اصلاح طلبانه مصر بودند و از آرای شیخ محمد عبده و رشیدرضا
الهامالقای یک معنا، معرفت یا انجام دادن کاری در دل انسان از سوی خدا یا فرشته را الهام گویند
می‌گرفتند.
البته برخی شاخه‌های صوفیه، مانند خالدیه (از شاخه‌های نقشبندیه) که از اوایل قرن چهاردهم در این منطقه گسترش بسیار یافته، با گرایش‌های متشرعانه خود تا حدی با جریانات اصلاح طلب همراه شده‌اند.

ورود تجانیه به آسیای جنوبی



در این قرن طریقه
تِجانیهتِجانیّه، طریقتی در تصوف است
از شمال افریقا به آسیای جنوب شرقی وارد شد.
برخی ادعاهای بنیان‌گذار آن، از جمله این‌که طریقتش را مستقیماً و بی‌واسطه به می‌رساند، با مخالفت صوفیان و اصلاح طلبان مواجه شد، ولی علی‌رغم این مخالفت‌ها توانست گسترش یابد و حتی از تأیید رسمی دریافت کند.

تضعیف تصوف در آسیای جنوبی



در قرن چهاردهم/ بیستم، پیروان بعضی از سلسله‌ها با انجام دادن کارهایی از قبیل فروکردن میخ و میله‌های آهنی در قفسه
سینهسینه در دو معنای ‏ بخش بالایى تنه و پستان به کار می‌رود که از آن به معناى نخست در بابهاى طهارت، صلات، حدود و دیات سخن گفته‏اند
و نواختن
طبلطبل، به ساز کوبه‌ای به شکل استوانه اطلاق می‌شود
در ملأ عام و رفتن به
زیارتزیارت حضور نزد کسی به قصد دیدار او از روی تکریم است
اولیا و تقدیم هدایا به زیارت‌گاه‌ها، که به نظر اصلاح طلبان
شرکدر دین اسلام، شرک در برابر توحید قرار دارد یعنی اعتقاد داشتن به چندین خدا و از گناهان کبیره محسوب می‌شود که نابخشودنی است
محسوب می‌شود، موجب تضعیف تصوف در این منطقه شدند.
[۵] دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۳۶۷، مشهد ۱۳۷۰ ش.
[۶] دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۳۷۰ـ۳۷۱، مشهد ۱۳۷۰ ش.


همراه‌ شدن با نیازهای روز



امروزه بعضی از سلسله‌ها خود را با نیازهای روز همراه ساخته‌اند و مهم‌ترین کارکرد آن‌ها استفاده از تعلیمات عرفانی برای ترک
اعتیادعادت کردن و خو گرفتن را اعتیاد گویند
و درمان
بیماری‌های روانیبیماری روانی یا همان بیماری روحی؛ از آن به مناسبت در باب نکاح یاد شده است
است.

تصوف موفق در آسیای جنوبی



تا به امروز، تصوفِ منطبق با شریعت در آسیای جنوب شرقی موفق‌تر بوده و آثار رانیری و سینکیلی رواج بیشتری داشته و معمولاً عالمان دینی نیز طرفدار تصوف
جنیدجُنَید، چهارمین‌ مرشد طریقت ‌صفوی‌ بود
، قشیری و بوده‌اند.
بعلاوه، تقریباً از ابتدای گسترش تصوف در این منطقه تاکنون، فقهای آن، خود از صوفیه بوده‌اند، ازین‌رو مخالفتی با تصوفِ سازگار با
شریعتشَریعت به معنی آنچه خداوند متعال براى بندگان خود وضع و تشریع کرده است، می باشد
ندارند.
امروزه گرایش به تصوف در میان مقامات بالای دولتی، روشن‌فکران ، علمای دینی و حتی اصلاح طلبان وجود دارد.
[۷] دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۲۵، پانویس ۲۰، مشهد ۱۳۷۰ ش.
[۸] محمدرضا مظفری، اندونزی، ج۱، ص۳۲، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۴ ش.


فهرست منابع



(۸۴) مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.
(۸۵) محمدرضا مظفری، اندونزی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۴ ش.
(۸۶) دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، مشهد ۱۳۷۰ ش.
(۸۷) دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد؛

پانویس


 
۱. مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۱۸ـ۱۹، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.
۲. مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۱۸، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.
۳. مرل کالوین ریکلفس، تاریخ جدید اندونزی، ج۱، ص۷۹، ترجمه عبدالعظیم هاشمی نیک، تهران ۱۳۷۰ ش.
۴. دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد، ج۳، ص۲۹ـ۳۰.
۵. دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۳۶۷، مشهد ۱۳۷۰ ش.
۶. دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۳۷۰ـ۳۷۱، مشهد ۱۳۷۰ ش.
۷. دلیارنوئر، نهضتهای نوین اسلامی در اندونزی، ترجمه ایرج رزاقی و محمدمهدی حیدرپور، ص ۲۵، پانویس ۲۰، مشهد ۱۳۷۰ ش.
۸. محمدرضا مظفری، اندونزی، ج۱، ص۳۲، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، ۱۳۷۴ ش.


منبع



دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تصوف در آسیای جنوب شرقی»، شماره۳۵۸۷.    



جعبه ابزار